Henri-Louis Bergson (18 października 1859 – 4 stycznia 1941) był francuskim filozofem, jednym z najbardziej wpływowych myślicieli przełomu XIX i XX wieku. Jego podejście podkreślało rolę bezpośredniego doświadczenia i intuicji przeciwstawionych czystemu, abstrakcyjnemu racjonalizmowi i mechanistycznym metodom naukowym przy badaniu rzeczywistości.

Życie i edukacja

Bergson urodził się na Rue Lamartine w Paryżu. Jego matka, Katherine Levison, pochodziła z rodziny angielskiej i irlandzkiej o żydowskich korzeniach, a ojciec — pianista Michał (Michel) Bergson — miał żydowskie pochodzenie polskie. Wczesne dzieciństwo spędził głównie w Londynie; Języka angielskiego nauczył się od matki. Wrócił do Paryża w wieku dziewięciu lat i został naturalizowanym obywatelem francuskim.

W latach 1868–1878 uczęszczał do Lycée Fontanes w Paryżu (później Lycée Condorcet), gdzie już jako młody uczeń zdobywał nagrody, m.in. za matematykę. W wieku dziewiętnastu lat rozpoczął studia w École Normale Supérieure (ENS). W młodości czytał szeroko literaturę filozoficzną, m.in. prace Herberta Spencera, co wpłynęło na jego zainteresowania filozoficzne.

Myśl filozoficzna

Bergson podkreślał znaczenie bezpośredniego, przeżywanego czasu (czas wewnętrzny, franc. durée) przeciwstawionego abstrakcyjnie mierzonemu czasowi fizycznemu. Uważał, że intelekt i pojęcia analityczne są użyteczne w naukach praktycznych, lecz zawodzą, gdy chodzi o uchwycenie żywej ciągłości doświadczenia. Z tego powodu proponował jako metodę filozoficzną intucję — bezpośredni wgląd w przebieg świadomości.

Jednym z najgłośniejszych pojęć w jego filozofii jest élan vital (impuls życiowy) — idea mająca wyjaśniać twórczy i niecałkowicie mechanistyczny charakter ewolucji życia. Bergson sprzeciwiał się redukcjonistycznym tłumaczeniom procesów życiowych wyłącznie przez prawa fizyki i chemii, wskazując na element kreatywności i jakościową zmienność w przyrodzie.

W jego koncepcjach pojawiają się także przemyślenia o pamięci i percepcji (analizowane m.in. w pracy Matière et mémoire), a także refleksje nad wolną wolą, świadomością i relacjami między materią a umysłem.

Dzieła, nagrody i wpływ

  • Najważniejsze prace: Essai sur les données immédiates de la conscience (1889; pol. często tłumaczone jako "Dane bezpośrednie świadomości" lub "Time and Free Will"), Matière et mémoire (1896; "Materia i pamięć"), L'Évolution créatrice (1907; "Ewolucja twórcza"), a także późniejsze eseje i wykłady.
  • Otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 1927 roku — został uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury, doceniony za oryginalność myśli oraz sposób, w jaki ją przedstawiał.
  • Był cenionym wykładowcą i postacią publiczną; jego idee miały wpływ nie tylko na filozofię, lecz także na literaturę, psychologię, biologię ewolucyjną i sztukę. Inspiracje Bergsonem można odnaleźć w twórczości pisarzy modernistycznych i w pracach późniejszych filozofów (m.in. Gilles Deleuze poświęcił mu istotne analizy).

Dalsze losy i śmierć

W okresie I wojny światowej Bergson angażował się w życie publiczne Francji; w 1914 roku został wybrany do Académie française. Jego poglądy wzbudzały zarówno entuzjazm, jak i krytykę ze strony przedstawicieli nauk ścisłych i filozofów. Pogłębiające się napięcia polityczne i wojenne wpłynęły na jego późniejsze życie intelektualne i społeczne.

W dniu 4 stycznia 1941 roku Bergson zmarł w okupowanym Paryżu na zapalenie oskrzeli. Pozostawił po sobie bogaty dorobek, który nadal inspiruje dyskusje w filozofii czasu, świadomości i teorii życia.