Demostenes (384–322 p.n.e., grecki: Δημοσθένης, Dēmosthénēs) był jednym z najważniejszych greckim mężem stanu i oratorem starożytnych Aten. Jego zachowane przemówienia stanowią wzorzec klasycznej sztuki ateńskiej retoryki i jednocześnie źródło informacji o polityce i kulturze starożytnej Grecji w IV wieku p.n.e. Demostenes uczył się retoryki, studiując przemówienia wcześniejszych sławnych mówców. Swoje pierwsze wystąpienia sądowe wygłosił około dwudziestego roku życia, skutecznie dochodząc przed sądem zwrotu części majątku, która powinna mu przypaść od opiekunów. Przez pewien czas pracował jako zawodowy pisarz mów (logograf) i prawnik, przygotowując przemówienia dla klientów w prywatnych procesach sądowych.
W wieku 21 lat pełnił funkcję dowódcy okrętów wojennych w Atenach, co dało mu doświadczenie administracyjne i wojskowe oraz zbliżyło go do życia politycznego miasta.
Wejście na scenę polityczną i sprzeciw wobec Macedonii
Zainteresowanie polityką narodziło się u Demostenesa częściowo w wyniku pracy dla innych mówców i klientów; w 354 r. p.n.e. wygłosił swoje pierwsze publiczne przemówienia polityczne. Przez następne lata poświęcił najważniejsze lata twórczości i działalności politycznej sprzeciwianiu się ekspansji macedońskiej. Idealizował swoje miasto — Ateny — i przez całe życie starał się przywrócić jego dawny prestiż oraz zmobilizować obywateli przeciwko Filipowi IIz Macedonii. Próbował tworzyć i wzmacniać sojusze greckie, które mogły zahamować plany Filipa dotyczące rozszerzenia wpływów Macedonii na południe. Choć jego wysiłki nie powstrzymały w pełni rosnącej potęgi Macedonii, przemówienia Demostenesa znane jako filippiki miały duży wpływ na opinię publiczną Aten.
Okres po Filippie i konflikt z Aleksandrem oraz następstwami
Po śmierci Filipa II Demostenes nadal ostrzegał przed dominacją macedońską i sprzeciwiał się rządom jego syna, Aleksandra Wielkiego. Po przedwczesnej śmierci Aleksandra (323 p.n.e.) w Grecji wybuchło powstanie znane jako wojna lamijska (323–322 p.n.e.), w którym Ateny — częściowo z wpływem i z udziałem Demostenesa — próbowały odzyskać niezależność. Powstanie ostatecznie zakończyło się klęską, a Macedonii udało się przywrócić kontrolę nad Grecją. W następstwie tych wydarzeń naczelne władzę w regionie objął Antypater, który poszukiwał przywódców anty-macedońskich; jego emisariusze mieli za zadanie schwytać Demostenesa. Aby uniknąć uwięzienia i możliwego wykonania wyroku, Demostenes odebrał sobie życie w 322 p.n.e. (według starszych relacji przez przyjęcie trucizny), kiedy ścigający go Agenci Antypatera, między innymi Archias, byli blisko schwytania go.
Styl oratorski, dzieła i technika
Demostenes został wysoko oceniony już w starożytności: Aleksandryjski kanon (sporządzony przez uczonych takich jak Arystofanes z Bizancjum i Arystarchos z Samotraki) zaliczył go do dziesięciu najwybitniejszych oratorów attickich. Krytycy i teoretycy retoryki podkreślali siłę jego stylu i technikę wymowy. Według Longinusa Demostenes „doskonalił do maksimum ton wzniosłej mowy, żywe pasje, obfitość, gotowość, szybkość”. Cyceron określił go jako „doskonałego oratora”, któremu nic nie brakowało, a Kwintylian nazwał go „lex orandi” — wzorem mowy publicznej.
Do dziś zachowało się około 60–61 przemówień Demostenesa, obejmujących mowy sądowe i polityczne. Najsłynniejsze z nich to „O wieńcu” (Peri stephanou, znane też jako „O Koronie”) — uznawane za arcydzieło retoryczne — oraz seria filippik (przeciw Filipowi), w których Demostenes w ostrych, pełnych pasji wystąpieniach analizował zagrożenie ze strony Macedonii i wzywał obywateli do działania. Jego przemówienia charakteryzują się precyzyjną argumentacją, żywymi obrazami, dramatyczną modulacją myśli i mistrzowskim akcentowaniem rytmu frazy i zamknięć okresów.
W tradycji zachowały się też anegdoty dotyczące jego pracy nad dykcją i wymową: miał przezwyciężyć słaby głos i jąkanie, ćwicząc artykulację — między innymi recytując utwory z kamykami w ustach i ćwicząc mówienie biegnąc pod górę. Choć te opowieści mają charakter dydaktyczny i biograficzny, ilustrują wysiłek, jaki wkładał w perfekcję mowy.
Znaczenie i recepcja
Wpływ Demostenesa był długotrwały: jego przemówienia stały się modelami w nauce retoryki w czasach hellenistycznych i rzymskich; oddziaływały także na rzymskich mówców, w tym na Cycerona. Do dziś studiowane są jako przykłady skutecznego posługiwania się argumentacją, stylem i emocją w mowie publicznej. Jego życie — łączące działalność prawniczą, polityczną i literacką — pozostaje symbolem obywatelskiego zaangażowania i walki o niezależność miasta-państwa w dobie rosnących potęg.
Główne źródła wiedzy o Demostenesie to jego własne przemówienia oraz prace starożytnych biografów i krytyków, przede wszystkim Plutarcha, relacje uczonych aleksandryjskich oraz komentatorów rzymskich, którzy oceniali jego ars oratoria i znaczenie polityczne.