Aleksander I Rosyjski (rosyjski: Александр I Павлович, Aleksandr I Pawłowicz) (23 grudnia [O.S. 12 grudnia] 1777 – 1 grudnia [O.S. 19 listopada] 1825), zwany również Aleksanderem Błogosławionym (rosyjski: Александр Благословенный, Aleksandr Błagowiennyj), był cesarzem Rosji od 23 marca 1801 do 1 grudnia 1825 oraz pierwszym rosyjskim królem Polski od 1815 do 1825. Był też pierwszym rosyjskim Wielkim Księciem Finlandii (od 1809) i nosił tradycyjne tytuły związane z dawnym dziedzictwem Rzeczypospolitej. Jego rządy przypadały na burzliwy okres wojen napoleońskich i kształtowania porządku europejskiego po 1815 roku.

Młodość i wstąpienie na tron

Urodził się w Sankt Petersburgu jako syn wielkiego księcia Pawła Piotrowicza (późniejszego cesarza Pawła I) i Marii Feodorowny, z domu księżniczki Wirtembergii. W młodości otrzymał staranne wychowanie, łączące tradycyjne wychowanie książęce z wpływami oświeceniowymi. W 1793 r. poślubił księżniczkę Luizę Badeńską (po przejściu na prawosławie znaną jako Elżbieta Aleksiejewna); małżeństwo było burzliwe, małżonkowie nie doczekali się trwałego potomstwa, co miało później znaczenie dla sukcesji tronu.

Po zamordowaniu ojca w wyniku spisku dworskiego w marcu 1801 Aleksander objął tron. Jego wstąpienie zostało przyjęte z nadzieją na złagodzenie polityki despotycznej ostatnich lat panowania Pawła I i wprowadzenie reform administracyjnych.

Reformy wewnętrzne

Na początku panowania Aleksander przejawiał skłonności do ograniczonych reform. W 1802 roku zreorganizowano administrację państwową, utworzono kolejne ministerstwa i starano się usprawnić aparat rządowy. Jednym z najbliższych współpracowników i myślicieli reform był Mikhail Speranski, którego projekty przewidywały m.in. poradę konstytucyjną i modernizację prawa. W praktyce wiele projektów napotykało opór konserwatywnych kręgów dworskich i szlachty, a zniesienie pańszczyzny nigdy nie zostało przeprowadzone.

Aleksander wspierał rozwój edukacji i nauki, popierał instytucje kulturalne i uniwersytety, choć równocześnie za jego panowania nasiliła się cenzura i kontrola polityczna, szczególnie po okresie wojen i wzroście nastrojów rewolucyjnych w Europie.

Polityka zagraniczna i wojny napoleońskie

Polityka zagraniczna Aleksandra była pragmatyczna i zmienna. Po początkowych zmaganiach z Francją podpisał w 1807 roku pokój w Tylży z Napoleonem, tworząc w tym okresie bliską, choć kruchą współpracę. W 1812 roku, po zaostrzeniu stosunków, nastąpiła inwazja Napoleona na Rosję — kampania ta zakończyła się katastrofą dla armii francuskiej. Rosyjska obrona i strategia spalonej ziemi, bitwa pod Borodino i ostateczny odwrót Napoleona stały się punktem zwrotnym.

Po klęsce Napoleona Aleksander był jednym z głównych inicjatorów i zwycięzców koalicji antynapoleońskiej (1813–1814). Brał udział w zdobyciu Paryża w 1814 r. i odegrał kluczową rolę na Kongresie Wiedeńskim (1814–1815), gdzie współtworzył nowy ład europejski. Był współautorem idei Świętego Przymierza (Holy Alliance) z 1815 r., które miało na celu utrzymanie monarchicznego i chrześcijańskiego porządku w Europie oraz tłumienie rewolucyjnych i liberalnych ruchów.

Król Polski

Na Kongresie Wiedeńskim utworzono Królestwo Polskie (tzw. Kongresowe), z Aleksandrem jako królem od 1815 roku. Nadano mu konstytucję, która formalnie gwarantowała pewną autonomię (sejm, konstytucyjne prawa) i oddzielną administrację, choć realna suwerenność była ograniczona przez dominującą pozycję Rosji. Początkowo Aleksander cieszył się w Polsce względną popularnością dzięki obietnicom reform; z czasem jednak polityka centralizacji i ograniczeń praw politycznych oraz reakcja na nastroje niepodległościowe osłabiły zaufanie Polaków.

Przemiana osobista i śmierć

W drugiej połowie panowania Aleksander przeszedł głęboką przemianę duchową — stał się bardziej religijny, mistyczny i skłonny do introspekcji. Poszukiwania duchowe oraz rosnący konserwatyzm polityczny uczyniły jego rządy bardziej ostrożnymi wobec liberalnych reform.

Aleksander zmarł nagle w Taganrogu 1 grudnia 1825 r. (19 listopada O.S.). Oficjalną przyczyną była choroba (prawdopodobnie dur brzuszny lub inna ostra infekcja), jednak okoliczności śmierci wywołały wiele spekulacji. Krążyły pogłoski, że cesarz nie zmarł, lecz zniknął, by żyć w ukryciu jako pustelnik — najgłośniejsza teoria identyfikowała go z prawosławnym mnisiem Feodorem Kuzmiczem, który zmarł w 1864 r. i którego wielu uważało za przebrany Aleksander I. Jego nagła śmierć bez bezpośredniego, powszechnie uznawanego następcy doprowadziła wkrótce do kryzysu sukcesji i — częściowo — do buntu dekabrystów w grudniu 1825 r., który był wymierzony przeciwko przejmowaniu władzy przez Mikołaja I.

Dziedzictwo

Ocena panowania Aleksandra I jest ambiwalentna. Z jednej strony był postacią, która przyczyniła się do pokonania Napoleona i ukształtowania nowego porządku europejskiego; z drugiej — jego niezrealizowane reformy i późniejszy konserwatyzm pozostawiły wiele nierozwiązanych problemów społecznych i politycznych w Rosji oraz w podległych terytoriach. Inicjatywy takie jak Święte Przymierze i rola w kongresowym systemie dyplomatycznym miały dalekosiężny wpływ na XIX-wieczną Europę.

Aleksander bywa pamiętany jako władca o złożonej osobowości: młodzieńczy liberalizm ustępujący miejsca późniejszej religijnej zadumie i politycznej ostrożności. Jego postać pozostaje tematem badań historycznych, folkloru i licznych spekulacji na temat okoliczności jego śmierci i późniejszego losu.