II tysiąclecie p.n.e. to okres pomiędzy środkową a późną epoką brązu. W ciągu tych tysiąca lat nadal rozwijają się wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, stabilizują się struktury państwowe, a równocześnie zachodzą głębokie zmiany technologiczne i demograficzne.
Polityczne centra i państwa
W pierwszej połowie tysiąclecia dużą aktywność wykazuje Średnie Państwo Egipskie — okres odbudowy władzy centralnej i rozwoju administracji oraz sztuki sakralnej. Równocześnie w Mezopotamii znaczącą rolę odgrywa Babilonia (w tym okresie m.in. państwo Hammurabiego i późniejsze dynastie), a w Anatolii kształtują się potęgi hetyckie. W basenie Morza Egejskiego rozwijają się królestwa mykeńskie, co kończy się pod koniec tysiąclecia zanikaniem pałacowych struktur.
Technologia, handel i gospodarka
Rozwój metalurgii brązu utrzymuje wymianę dalekosiężną — konieczny jest transport cyny i miedzi, co sprzyja powstawaniu złożonych sieci handlowych łączących Europę, Anatolię, Mezopotamię i Egipt. W tym czasie rozwija się też alfabet w formach proto-alfabetycznych (np. pisma protosynaickiego i fenickiego), które upraszczają zapis i ułatwiają prowadzenie handlu i księgowości.
Migracje i wojskowość — rydwan i ruchy ludności
Indo-Irańska migracja na płaskowyż irański i na subkontynent indyjski spowodowała istotne zmiany demograficzne i kulturowe. W tym okresie rozpowszechniło się użycie wojennego rydwanu ze spoked wheels (osiągów technologicznych, które dawały przewagę w mobilności i sile uderzenia). Wojny prowadzone z użyciem rydwanów, jak również ruchy ludności i najazdy (m.in. tzw. „ludy morza” pod koniec epoki brązu) doprowadziły do gwałtownych przemieszczeń populacji i zniszczeń centrów pałacowych około XIII–XII wieku p.n.e.
Nowy porządek w basenie wschodniego Morza Śródziemnego
W środkowej części tysiąclecia rośnie znaczenie greckich społeczności morskich, co prowadzi do rozszerzenia wpływów grecką nad Morzem Egejskim. Równocześnie pojawia się i umacnia imperium hetyckie w Anatolii — oba te elementy współtworzą nowy układ sił w regionie. Jednak pod koniec II tysiąclecia wiele dawnych potęg upada lub ulega przeobrażeniu, co otwiera miejsce dla mniejszych, elastycznych państewek i grup etnicznych.
Początek epoki żelaza i konsekwencje upadków
Pod koniec tysiąclecia rozpoczyna się epoka żelaza, której wprowadzenie (zwłaszcza w Anatolii i Lewancie) stopniowo zastępuje brąz w narzędziach i uzbrojeniu. Przejście to, wraz z katastrofą systemów pałacowych (tzw. upadek epoki brązu), przynosi rozpad dawnych centrów handlowych i administracyjnych, ale też powstanie nowych skupisk miejskich i kultur (m.in. Fenicjanie, Aramejczycy, Izraelici). Powstanie i rozpowszechnienie alfabetu fenickiego przyspiesza komunikację handlową i administracyjną.
Kultura, pisma i religia
W II tysiącleciu współistnieją różne systemy pisma: sumeryjsko-akadyjski klinowy w Mezopotamii, hieroglify w Egipcie, a w Aegeum Linear A i Linear B (pismo mykeńskie). Powstają ważne teksty administracyjne, prawne i literackie; w Mezopotamii przypada okres kodyfikacji prawa (np. tradycje prawne związane z Babilonią). Sztuka i rzemiosło osiągają wysoki poziom — wytwarzane są luksusowe przedmioty, biżuteria, naczynia i monumentalne budowle sakralne i pałacowe.
Demografia i długofalowe skutki
Liczba ludności na świecie zaczyna stale rosnąć w drugim tysiącleciu p.n.e. — do 1000 r. p.n.e. liczba ludności świata osiągnęła prawie 50 milionów. Wzrost demograficzny, migracje i rozwój technik rolniczych sprzyjają powstawaniu nowych struktur społecznych: rozwijają się klasy rządzące, specjalizacja zawodowa, oraz coraz bardziej rozbudowane sieci handlowe i kulturalne.
Podsumowanie
II tysiąclecie p.n.e. to okres dynamicznych przemian: rozwoju państw i administracji, dalekosiężnego handlu, migracji ludów indoeuropejskich i indoirańskich, szerzenia się rydwanu i zmian w taktyce wojennej, a także przejścia technologicznego ku żelazu. Upadki i przemiany pod koniec tysiąclecia przygotowują grunt pod nowe konfiguracje polityczne i kulturowe, które zarysują oblicze epok I tysiąclecia p.n.e.