Przestępczość białych kołnierzyków (przestępczość futrzarska) — definicja i historia
Przegląd przestępczości białych kołnierzyków (tzw. przestępczość futrzarska) — definicja, historyczne przypadki od XV w. po wprowadzenie terminu przez Sutherlanda (1939).
Przestępczość "białych kołnierzyków" odnosi się do przestępstw popełnianych przez urzędników wysokiego szczebla, szlachtę i osoby o wysokim statusie. Współczesne rozumienie tego pojęcia obejmuje przede wszystkim czyny motywowane korzyściami majątkowymi, zwykle niecharakteryzujące się przemocą fizyczną, popełniane w związku z wykonywaną pracą lub pełnioną funkcją (np. oszustwa, malwersacje, korupcja, wykorzystywanie informacji poufnych).
Pochodzenie historyczne: "przestępczość futrzarska"
W przeszłości zjawisko to miało inną postać i inną nazwę. Szlachetni wojownicy, zwłaszcza młodzi kawalerowie, którzy nie mieli żadnych zadań, często zajmowali się tym procederem, który nazywany jest również przestępczością futrzarską. Termin nawiązywał do zewnętrznych symboli statusu (np. futrzanych kołnierzy) noszonych przez wyższe warstwy, które jednocześnie wykorzystywały swoją pozycję do rabunków i napaści.
Formy i motywy
Historycznie były to przede wszystkim kradzieże, plądrowanie i grabież — działania wobec bezbronnych chłopów i podróżnych, często podejmowane z nudy lub z powodu braku pieniędzy. W nowożytnej i współczesnej odsłonie podobne zjawiska przybierają postać bardziej wyrafinowanych przestępstw gospodarczych: defraudacje, oszustwa księgowe, uchylanie się od płacenia podatków, pranie brudnych pieniędzy, przekupstwo czy wykorzystywanie informacji poufnych (insider trading).
Bezkarność i kontekst społeczny
Będąc członkami klasy uprzywilejowanej, sprawcy często pozostawali bezkarni — zwłaszcza w epokach, gdy wymiar sprawiedliwości był podporządkowany władzy feudalnej. W XV wieku w Europie Zachodniej krzywda wyrządzana chłopom przez szlachtę często nie spotykała się z realnymi sankcjami z uwagi na struktury społeczne i brak skutecznych mechanizmów kontroli.
Nowoczesna definicja i rozwój badań
Termin ten został stworzony przez Edwina Sutherlanda w 1939 roku. W pracy empirycznej Sutherland zwrócił uwagę, że osoby o wysokim statusie społecznym i gospodarczym także popełniają przestępstwa — często związane z ich działalnością zawodową — i że te czyny mają poważne konsekwencje społeczne, choć bywają mniej nagłaśniane i rzadziej ścigane. Jego tezy zapoczątkowały rozwój badań kryminologicznych nad przestępczością gospodarczą i nad mechanizmami jej wykrywania oraz zapobiegania.
Współczesne metody ścigania i zapobiegania
Współczesne państwa i organizacje międzynarodowe rozwijają narzędzia do zwalczania tego typu przestępczości: regulacje prawne, kontrole finansowe, audyty wewnętrzne i zewnętrzne, programy compliance w firmach, instytucje nadzorcze (np. organy skarbowe, komisje papierów wartościowych) oraz ochrona sygnalistów. Ważną rolę odgrywa też współpraca międzynarodowa w kwestiach prania pieniędzy i transferu śledztw gospodarczych.
Skutki i wyzwania
Przestępczość „białych kołnierzyków” przynosi znaczne straty ekonomiczne, osłabia zaufanie do instytucji i rynków oraz pogłębia nierówności. Jest też trudna do wykrycia i udowodnienia — sprawcy wykorzystują wiedzę profesjonalną, dostęp do dokumentów i status społeczny, co utrudnia śledztwa i ogranicza liczbę postępowań kończących się skazaniem. Z tego względu przeciwdziałanie opiera się nie tylko na karaniu, ale i na profilaktyce: przejrzystości, dobrej praktyce korporacyjnej i edukacji etycznej.
Podsumowując, choć korzenie zjawiska sięgają dawnych czasów (przestępczość futrzarska), współczesna przestępczość białych kołnierzyków ma specyficzny, gospodarczy charakter i wymaga zintegrowanych działań prawnych, administracyjnych i społecznych, aby ją skutecznie ograniczać.
Przeszukaj encyklopedię