Thomas Pelham-Holles KG PC FRS (21 lipca 1693 – 17 listopada 1768) był pierwszym księciem Newcastle nad Tyne i pierwszym księciem Newcastle-under-Lyme. Był czołowym brytyjskim mężem stanu z partii Whig i dwukrotnie sprawował urząd premiera. W piśmiennictwie i w powszechnej pamięci funkcjonuje zwykle jako książę Newcastle.
Wczesna kariera i pozycja w partii
Polityczna kariera Newcastle’a przypadła na okres trwałej XVIII-wiecznej supremacji Whiga. Jako członek tej frakcji szybko stał się jednym z jej głównych organizatorów i rozdzielaczy patronatu. Był protegowanym sir Roberta Walpole'a i pracował w jego otoczeniu przez ponad dwadzieścia lat, do upadku administracji Walpola w 1742 roku. Zyskał reputację polityka, który potrafi sprawnie zarządzać siecią wpływów, nominacji i koalicji w Parlamencie.
Rządy z bratem i rola w polityce zagranicznej
Wraz z bratem, premierem Henrym Pelhamem, Newcastle współtworzył rządową machinę Whigów i sprawował duży wpływ na politykę kraju aż do 1754 roku. W tym okresie pełnił nieprzerwanie funkcję sekretarza stanu przez około trzy dekady, co dało mu dominującą pozycję w kształtowaniu polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii. Jego długie urzędowanie wiązało się z dużą znajomością europejskich układów sojuszniczych oraz z rozwiniętą siecią informatorów i dyplomatów.
Premier — dwa odrębne okresy
Po śmierci Henryka Pelhama Newcastle objął urząd premiera w dwóch odrębnych kadencjach. Pierwsza (1754–1756) okazała się trudna: polityczne manewry i błędy w ocenie zagrożeń międzynarodowych przyczyniły się do eskalacji konfliktów, które przeobraziły się w większe starcia europejskie — w konsekwencji częściowo wywołały wojnę siedmioletnią. Krytycy wskazywali, że jego słaba dyplomacja i nieumiejętność skoordynowania polityki wojskowej kosztowały go poparcie i doprowadziły do utraty stanowiska.
Po krótkim okresie poza rządem Newcastle powrócił w 1757 roku, tworząc szeroką koalicję z politykami o większych talentach strategicznych, w tym z Williamem Pittem. Druga kadencja (1757–1762) przypadła na szczyt działań wojennych i była okresem współrządów, w których Newcastle pełnił funkcję mistrza organizacji politycznej i patronatu, podczas gdy inni liderzy (szczególnie William Pitt Starszy) prowadzili politykę militarną i kierowali kampaniami. Po 1762 roku Newcastle służył jeszcze krótko w administracji Lorda Rockinghama, po czym przeszedł na polityczną emeryturę.
Styl przywództwa i ocena historyczna
Newcastle był politykiem typu „organizator-partyjny”: jego siłą była umiejętność zarządzania siecią lojalności, kontrola nad nominacjami i zdolność do utrzymywania większości w Parlamencie. Mniej natomiast sprawdzał się w roli głównego stratega państwowego czy dowódcy polityki wojennej — w tych dziedzinach ustępował kolegom o większych zdolnościach taktycznych. Historycy oceniają go ambiwalentnie: z jednej strony za sprawą długiego i wpływowego urzędowania pozostawił trwały ślad w mechanizmach rządzenia XVIII-wiecznej Wielkiej Brytanii, z drugiej — jego błędy dyplomatyczne i administracyjne przyczyniły się do poważnych trudności państwa w kluczowych momentach.
Prywatnie i spuścizna
Poza polityką Newcastle był znany jako mecenas i właściciel rozległych majątków. Jako wieloletni koordynator patronatu odegrał istotną rolę w kształtowaniu elit społecznych i kulturalnych swojej epoki. Zmarł 17 listopada 1768 roku; pozostawił po sobie złożone dziedzictwo — zarówno w postaci instytucjonalnych praktyk politycznych Whigów, jak i krytycznych ocen związanych z jego rolą w polityce zagranicznej i wojskowej.
