Teremin — co to jest i jak działa?
Teremin — co to jest i jak działa? Poznaj historię, zasadę działania i niezwykły, bezdotykowy dźwięk pierwszego instrumentu elektronicznego.
Theremin [ˈθɛɹəmɪn], (również thereminvox lub aetherphone) jest jednym z pierwszych w pełni elektronicznych instrumentów muzycznych. Wynalazł go rosyjski wynalazca Léon Theremin w październiku 1920 roku, wkrótce po wybuchu rosyjskiej wojny domowej. Jego wynalazek był efektem badań nad wykrywaniem ruchu i zmian pojemności elektrycznej — okazało się, że można te zmiany wykorzystać do sterowania dźwiękiem. Theremin jest pierwszym instrumentem, na którym można grać bez dotykania; sekcja kontrolna posiada dwie metalowe anteny, które wyczuwają położenie rąk gracza. Jedna ręka kontroluje boisko (czyli wysokość dźwięku), a druga ręka reguluje głośność. Aby zagrać na thereminie, wykonawca porusza rękami wokół anten: zmienia odległość i kąt względem anteny, uzyskując płynne przejścia między dźwiękami. Sygnał elektryczny z thereminu jest wzmacniany i przesyłany do głośnika.
Jak działa theremin?
Podstawą działania większości tradycyjnych thereminów jest zasada heterodyny. W urządzeniu pracują dwa wysokoczęstotliwościowe oscylatory: jeden o stałej częstotliwości, drugi — zależny od pojemności wynikającej z obecności i położenia dłoni gracza. Zmiana pojemności wpływa na częstotliwość jednego oscylatora, a różnica (beat) między oboma częstotliwościami leży w zakresie słyszalnym — to ona jest odbierana jako ton. Antena pionowa (pręt) zwykle odpowiada za wysokość dźwięku, natomiast antena w kształcie pętli lub poziomego drutu reguluje głośność poprzez sterowanie obwodem detekcji amplitudy.
W praktyce kontrola tej zmiany wymaga dużej precyzji słuchu i koordynacji rąk: theremin nie ma progów ani klawiszy, więc intonacja jest czysto słuchowo-czuciowa. Nowoczesne wersje mogą dodatkowo wykorzystywać układy cyfrowe, przetwarzanie sygnału, wyjścia MIDI lub kontrolery CV, co ułatwia integrację z innym sprzętem muzycznym.
Brzmienie i technika gry
Brzmienie thereminu kojarzy się z charakterystycznymi, płynnymi przejściami między dźwiękami — portamento, oraz z efektami takimi jak glissando, tremolo i vibrato. Muzycy uzyskują te efekty przez subtelne ruchy nad antenami: małe oscylacje dłoni dają vibrato, a płynne przemieszczanie — glissando. Gra na thereminie wymaga stabilnej pozycji ciała, odnajdywania punktów odniesienia (np. pozycjonowanie palców lub korzystanie ze słuchawek) i rozwiniętego słuchu intonacyjnego. Najwięksi wykonawcy, tacy jak Clara Rockmore, rozwijali techniki artykulacji i frazowania, dzięki czemu theremin może brzmieć równie ekspresyjnie jak głos ludzki lub skrzypce.
Historia i zastosowania
Theremin szybko zyskał rozgłos w latach 30. i 40. XX wieku. Jego nietypowe brzmienie zostało wykorzystane w ścieżkach dźwiękowych takich filmów jak Spellbound, The Lost Weekend, Ed Wood, Mars Attacks! i The Day the Earth Stood Still. Theremin był także istotnym instrumentem w ramach Warsztatów Radiofonicznych BBC, które wykorzystywały go do tworzenia efektów dźwiękowych i motywów tematycznych. Thereminy znalazły zastosowanie zarówno w muzyce awangardowej i XX-wiecznej "nowej muzyce" (awangardzie), jak i w gatunkach popularnych, takich jak rock i pop. Rosyjski Dymitr Szostakowicz jako jeden z pierwszych włączył partie thereminu do utworów orkiestrowych, np. do partytury filmu Odna z 1931 roku.
Współczesność
Dziś theremin bywa używany zarówno jako solowy instrument koncertowy, jak i efekt barwy w studiu nagraniowym. Producenci oferują instrumenty klasyczne oparte na układach analogowych oraz bardziej stabilne, programowalne instrumenty cyfrowe z dodatkowymi funkcjami (skalami, strojeniem temperowanym, wyjściem MIDI). Poza muzyką instrument przyciąga uwagę edukatorów i twórców elektroniki ze względu na prostotę zasady działania i czytelną demonstrację zależności między pojemnością a częstotliwością.
Znani wykonawcy i repertuar
- Clara Rockmore — uznawana za jedną z najwybitniejszych wirtuozów thereminu; rozwijała technikę legato i precyzyjną intonację.
- Paul Ghys, Lydia Kavina, Carolina Eyck — współcześni wykonawcy rozszerzający repertuar i technikę gry.
- Kompozytorzy i aranżerzy włączali theremin do orkiestracji filmowej i eksperymentalnych utworów kameralnych oraz elektronicznych.
Theremin pozostaje fascynującym instrumentem — z jednej strony prostym w koncepcji, z drugiej wymagającym lat ćwiczeń, by opanować pełnię jego możliwości brzmieniowych i ekspresyjnych.
Powiązane strony
- Terpsitone
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest theremin?
O: Theremin to jeden z pierwszych w pełni elektronicznych instrumentów muzycznych. Został wynaleziony przez rosyjskiego wynalazcę Léona Theremina w październiku 1920 roku i gra się na nim bez dotykania. W części sterującej znajdują się dwie metalowe anteny, które wyczuwają położenie rąk grającego, przy czym jedna ręka steruje wysokością dźwięku, a druga głośnością.
P: W jaki sposób theremin wytwarza dźwięk?
O: Aby zagrać na thereminie, gracz porusza rękami wokół dwóch metalowych anten, które generują sygnały elektryczne, które są wzmacniane i wysyłane do głośnika. W ten sposób powstają "obce", surrealistyczne, niesamowicie brzmiące dźwięki portamento, glissando, tremolo i vibrato.
P: Jaki rodzaj muzyki kojarzy się z thereminem?
O: Dźwięk thereminu był wykorzystywany w ścieżkach dźwiękowych filmów, takich jak Spellbound, The Lost Weekend, Ed Wood, Mars Attacks! i The Day the Earth Stood Still. Był również wykorzystywany w muzyce artystycznej (zwłaszcza awangardowej i "nowej muzyce" XX wieku) oraz w popularnych gatunkach muzycznych, takich jak rock i pop.
P: Kto był jednym z pierwszych muzyków, którzy włączyli partie na theremin do utworów orkiestrowych?
O: Rosyjski kompozytor Dymitr Szostakowicz był jednym z pierwszych, którzy włączyli partie na theremin do utworów orkiestrowych, w tym do swojej partytury do filmu Odna z 1931 roku.
P: Kiedy został wynaleziony Theremin?
O: Theremin został wynaleziony przez rosyjskiego wynalazcę Léona Theremina w październiku 1920 roku po wybuchu rosyjskiej wojny domowej.
P: Jak doszło do jego wynalezienia?
O: Jego wynalazek powstał w wyniku poszukiwania sposobów wykrywania ruchu.
P: Czy był wykorzystywany przez jakieś konkretne studia lub organizacje? O: Tak, był używany przez BBC Radiophonic Workshop, który dostarczał elektroniczne dźwięki, na które zapotrzebowanie w połowie ubiegłego wieku zgłaszano za pomocą termianów.
Przeszukaj encyklopedię