Theremin [ˈθɛɹəmɪn], (również thereminvox lub aetherphone) jest jednym z pierwszych w pełni elektronicznych instrumentów muzycznych. Wynalazł go rosyjski wynalazca Léon Theremin w październiku 1920 roku, wkrótce po wybuchu rosyjskiej wojny domowej. Jego wynalazek był efektem badań nad wykrywaniem ruchu i zmian pojemności elektrycznej — okazało się, że można te zmiany wykorzystać do sterowania dźwiękiem. Theremin jest pierwszym instrumentem, na którym można grać bez dotykania; sekcja kontrolna posiada dwie metalowe anteny, które wyczuwają położenie rąk gracza. Jedna ręka kontroluje boisko (czyli wysokość dźwięku), a druga ręka reguluje głośność. Aby zagrać na thereminie, wykonawca porusza rękami wokół anten: zmienia odległość i kąt względem anteny, uzyskując płynne przejścia między dźwiękami. Sygnał elektryczny z thereminu jest wzmacniany i przesyłany do głośnika.

Jak działa theremin?

Podstawą działania większości tradycyjnych thereminów jest zasada heterodyny. W urządzeniu pracują dwa wysokoczęstotliwościowe oscylatory: jeden o stałej częstotliwości, drugi — zależny od pojemności wynikającej z obecności i położenia dłoni gracza. Zmiana pojemności wpływa na częstotliwość jednego oscylatora, a różnica (beat) między oboma częstotliwościami leży w zakresie słyszalnym — to ona jest odbierana jako ton. Antena pionowa (pręt) zwykle odpowiada za wysokość dźwięku, natomiast antena w kształcie pętli lub poziomego drutu reguluje głośność poprzez sterowanie obwodem detekcji amplitudy.

W praktyce kontrola tej zmiany wymaga dużej precyzji słuchu i koordynacji rąk: theremin nie ma progów ani klawiszy, więc intonacja jest czysto słuchowo-czuciowa. Nowoczesne wersje mogą dodatkowo wykorzystywać układy cyfrowe, przetwarzanie sygnału, wyjścia MIDI lub kontrolery CV, co ułatwia integrację z innym sprzętem muzycznym.

Brzmienie i technika gry

Brzmienie thereminu kojarzy się z charakterystycznymi, płynnymi przejściami między dźwiękami — portamento, oraz z efektami takimi jak glissando, tremolo i vibrato. Muzycy uzyskują te efekty przez subtelne ruchy nad antenami: małe oscylacje dłoni dają vibrato, a płynne przemieszczanie — glissando. Gra na thereminie wymaga stabilnej pozycji ciała, odnajdywania punktów odniesienia (np. pozycjonowanie palców lub korzystanie ze słuchawek) i rozwiniętego słuchu intonacyjnego. Najwięksi wykonawcy, tacy jak Clara Rockmore, rozwijali techniki artykulacji i frazowania, dzięki czemu theremin może brzmieć równie ekspresyjnie jak głos ludzki lub skrzypce.

Historia i zastosowania

Theremin szybko zyskał rozgłos w latach 30. i 40. XX wieku. Jego nietypowe brzmienie zostało wykorzystane w ścieżkach dźwiękowych takich filmów jak Spellbound, The Lost Weekend, Ed Wood, Mars Attacks! i The Day the Earth Stood Still. Theremin był także istotnym instrumentem w ramach Warsztatów Radiofonicznych BBC, które wykorzystywały go do tworzenia efektów dźwiękowych i motywów tematycznych. Thereminy znalazły zastosowanie zarówno w muzyce awangardowej i XX-wiecznej "nowej muzyce" (awangardzie), jak i w gatunkach popularnych, takich jak rock i pop. Rosyjski Dymitr Szostakowicz jako jeden z pierwszych włączył partie thereminu do utworów orkiestrowych, np. do partytury filmu Odna z 1931 roku.

Współczesność

Dziś theremin bywa używany zarówno jako solowy instrument koncertowy, jak i efekt barwy w studiu nagraniowym. Producenci oferują instrumenty klasyczne oparte na układach analogowych oraz bardziej stabilne, programowalne instrumenty cyfrowe z dodatkowymi funkcjami (skalami, strojeniem temperowanym, wyjściem MIDI). Poza muzyką instrument przyciąga uwagę edukatorów i twórców elektroniki ze względu na prostotę zasady działania i czytelną demonstrację zależności między pojemnością a częstotliwością.

Znani wykonawcy i repertuar

  • Clara Rockmore — uznawana za jedną z najwybitniejszych wirtuozów thereminu; rozwijała technikę legato i precyzyjną intonację.
  • Paul Ghys, Lydia Kavina, Carolina Eyck — współcześni wykonawcy rozszerzający repertuar i technikę gry.
  • Kompozytorzy i aranżerzy włączali theremin do orkiestracji filmowej i eksperymentalnych utworów kameralnych oraz elektronicznych.

Theremin pozostaje fascynującym instrumentem — z jednej strony prostym w koncepcji, z drugiej wymagającym lat ćwiczeń, by opanować pełnię jego możliwości brzmieniowych i ekspresyjnych.