Thelema — znaczenie, historia i "Rób, co chcesz" Crowleya

Thelema — znaczenie i historia idei „Rób, co chcesz” Crowleya: odkryj pochodzenie, Księgę Prawa i wpływ Rabelais’a, Dashwooda i Aleistera Crowleya.

Thelema to angielska pisownia greckiego rzeczownika θέλημα (transliteracja: theléma) oznaczającego „wola”, pochodzącego od czasownika θέλω — „chcieć, pragnąć, zmierzać ku czemuś”. W tradycji chrześcijańskiej słowo to występuje już w tekstach wczesnochrześcijańskich i nowotestamentowych (np. jako θέλημα θεοῦ — „wola Boża”) oraz w odniesieniu do woli ludzkiej i woli przeciwnika Boga, diabła. W teologii i filozofii pojęcie θέλημα bywało analizowane w kontekście konfliktu między wolą Bożą a wolą człowieka, a także jako kategoria związana z moralnością i przeznaczeniem.

Rabelais i idea „Rób co chcesz”

Thelema pojawia się także jako koncepcja życia w literaturze: po raz pierwszy szerzej opisał ją François Rabelais w swoich satyrycznych powieściach Gargantua i Pantagruel (XVI wiek). W utworze Rabelais opisuje fikcyjne opactwo Thélème, którego dewizą jest „Fay ce que vouldras” — tradycyjnie tłumaczone jako „Rób, co chcesz”. W utopijnym opactwie mieszkańcy mieli żyć według własnej woli, kultywując wolność, kulturę i rozwagę zamiast surowych reguł monastycznych. Idea ta wywarła wpływ na późniejsze myślenie o wolności jednostki i krytykę instytucji.

W XVIII wieku elementy tej myśli pojawiły się także w praktykach arystokratycznych i klubowych; w połowie XVIII wieku Sir Francis Dashwood i jego tzw. Hellfire Club w Medmenham bywali kojarzeni z libertynizmem i dewizą przypominającą ideę Rabelais'a — choć interpretacje i źródła tych powiązań bywają różnie oceniane przez historyków.

Aleister Crowley i „Księga Prawa”

Współczesne znaczenie terminu Thelema nadał mu w 1904 roku Aleister Crowley, kiedy to w Kairze (w kwietniu 1904) otrzymał i spisał tzw. Księgę Prawa (Liber AL vel Legis). Księga ta, według Crowleya, została przekazana mu przez istotę nazywaną Aiwassem i zawiera trzy krótkie rozdziały, w których przemawiają bóstwa utożsamiane z Nuit, Hadit i Horusem (Heru-ra-ha). Najsłynniejsze wersy brzmią po angielsku:

„Do what thou wilt shall be the whole of the Law. Love is the law, love under will.”

W polskim tłumaczeniu zwykle cytuje się to jako: „Rób, co chcesz — niechaj będzie całym Prawem. Miłość jest prawem, miłość pod wolą.” Crowley przyjął Thelemę jako nazwę podstawowego doktrynalnego pojęcia swojej nowej religii i systemu praktyk duchowych; pojęcie to zostało przez niego rozwinięte wokół idei odnalezienia własnej, prawdziwej woli — tzw. True Will — czyli głębszego życiowego zadania lub przeznaczenia jednostki, które należy rozpoznać i realizować.

Interpretacje, praktyka i organizacje

W telemicznym rozumieniu Crowleya „Rób, co chcesz” nie oznacza anarchii ani bezkarnych ekscesów — przeciwnie, nacisk kładziony jest na odkrycie i wykonywanie własnej Prawdziwej Woli oraz na odpowiedzialność moralną wynikającą z tej woli. Systemy teoretyczne i praktyczne rozwinięte przez Crowleya obejmują magię (pisana przez niego jako „magick”), rytuały, medytacje, jogę, pracę z symbolami i ceremonie initiacyjne. Z jego myślą związane są organizacje takie jak Ordo Templi Orientis (O.T.O.) oraz A∴A∴, które popularyzowały i rozwijały telemiczne nauki.

Współczesne ruchy thelemaiczne są zróżnicowane — od grup ścisłe związanych z tradycją Crowleya, przez luźniejsze wspólnoty ezoteryczne, po osoby traktujące Thelemę głównie jako inspirację etyczną. Thelema wpłynęła także na kulturę popularną, literaturę i muzykę, choć bywa też przedmiotem kontrowersji z powodu symboliki, ekscentrycznych praktyk i postaci samego Crowleya.

Krytyka i nieporozumienia

Najczęściej pojawiające się nieporozumienie to utożsamianie „Rób, co chcesz” z bezwzględnym egoizmem. W literaturze thelemaicznej i w wykładniach praktyków podkreśla się jednak, że prawdziwa wola nie jest równoznaczna z chwilowym pragnieniem — jest to głębsze powołanie, zgodne z naturą jednostki i często powiązane z harmonijnym działaniem w świecie. Krytycy zwracają uwagę na potencjalne nadużycia i trudności interpretacyjne, a także na kontrowersyjną biografię Crowleya, jego prowokacyjne praktyki i skłonność do prowokacji.

Jak napisał Shri Gurudev Mahendranath, Rabelais, Dashwood i Crowley dzielą część zasługi za utrwalenie idei Thelemy — każdemu z nich przypisuje się inną rolę w historycznym kształtowaniu i popularyzacji tej koncepcji.

Gdzie szukać dalej

• Podstawowe teksty: Księga Prawa (Liber AL vel Legis) oraz pisma Crowleya dotyczące magii i Thelemy.
• Źródła literackie: François Rabelais — Gargantua i Pantagruel (rozdziały o opactwie Thélème).
• Badania historyczne: prace dotyczące Hellfire Club i praktyk XVIII-wiecznej elity (w tym postaci Sir Francisa Dashwooda).
• Współczesne opracowania: analizy filozoficzne i ezoteryczne omawiające pojęcie True Will i etykę telemiczną.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Thelema?

P: Jak Aleister Crowley ożywił Thelemę?

P: Komu przypisuje się utrwalenie Thelemy?

P: Do czego odnosi się "Prawo Thelematyczne"?

P: Kiedy Sir Francis Dashwood praktykował to prawo?

P: Do czego odnoszą się pisma wczesnochrześcijańskie, gdy używają słowa "testament"?

Szukaj według litery