Pas de deux z Dziadka do orzechów (Czajkowski) — opis, muzyka i choreografia
Pas de deux z Dziadka do orzechów (Czajkowski) — opis muzyki, choreografii i historii. Analiza maestoso, Tarantelli i Tańca Śliwkowego oraz scenicznych efektów reika.
Pas de deux z baletu Dziadek do orzechów to jeden z najsłynniejszych duetów w repertuarze klasycznym. W oryginalnej inscenizacji, po raz pierwszy pokazanej 18 grudnia 1892 roku w Teatrze Mariinsky w Rosji, występowały Wróżka Cukrowa (Sugar Plum Fairy) i jej Książę — para, której taniec stanowi efektowny, technicznie wymagający finał częściej określanego jako "Grand Pas de Deux". Muzykę do całego baletu napisał Czajkowski, a za sceniczne rozwiązania choreograficzne dla tego fragmentu odpowiadał przede wszystkim Lew Iwanow. Pierwotnie partię Wróżki zatańczyła Antonietta Dell'Era, w parze z Księciem — Pawełem Gerdtem. Pas de deux bywa prezentowany zarówno w ramach całego baletu, jak i samodzielnie — w pokazach scenicznych czy konkursach baletowych.
Budowa i charakter muzyczny
Pas de deux składa się klasycznie z kilku części: wejścia (entrée) z fragmentem refleksyjnym, wariacji solowych dla tancerza i tancerki oraz żywej finałowej kode. W wykonaniu z Dziadka do orzechów zwykle wyróżnia się cztery zasadnicze ogniwa: wejście utrzymane w charakterze maestoso Andante, wariacja męska — często o odmiennej, wirtuozowskiej charakterystyce (w niektórych inscenizacjach spotyka się akcenty taneczne przypominające tarantellę), wariacja kobieca zwana potocznie "Tańcem Wróżki Cukrowej" oraz szybka, energetyczna część końcowa dla obojga solistów.
Muzyka Czajkowskiego dla tej sekwencji została pomyślana jako kontrastująca i bogata orkiestrowo. Pierwsze wejście cechują opadające skale i melodyczne figuracje osadzone w partii wiolonczeli, co nadaje frazie niemal hymnowy, ceremonialny wydźwięk. Druga, bardziej kontrastowa fraza wykorzystuje barwy obiegu (obój) i klarnetu basowego, tworząc liryczny dialog. Kulminacja muzyczna osiąga potężne akcenty z wykorzystaniem puzonów, co daje efekt dużej, orkiestrowej apoteozy. Tematyka melodyczna tego fragmentu bywała porównywana do motywów melancholijnych i żałobnych obecnych w V i VI symfonii Czajkowskiego — zarówno poprzez sposób budowy frazy, jak i poprzez specyficzne użycie orkiestry.
Choreografia i inscenizacja
Za sceniczne kształtowanie tego pas de deux odpowiadał Lew Iwanow, pracujący w ramach tradycji klasycznego paryskiego i rosyjskiego baletu. Marius Petipa, ówczesny mistrz baletu w Teatrze Mariinsky, miał wpływ na koncepcję monumentalnego otwarcia Andante maestoso — domagał się muzyki "kolosalnej w skutkach" dla wejścia duetu, co znalazło odzwierciedlenie w rozmachu i powadze frazy. Petipa konsekwentnie kształtował też linearną strukturę grand pas de deux, zostawiając Iwanowowi wykonawczą realizację.
Na scenie choreografia tego fragmentu wykorzystywała także efekty mechaniczne. Jednym ze stosowanych urządzeń była tzw. reika — mały podest poruszany po torze (wagonik), obsługiwany z zaplecza sceny. W jednym ze słynnych trików Książę umieszczał chustę lub szal na reice, Wróżka stąpała na nim i, gdy Książę pociągał za tkaninę, platforma była przesuwana skrycie spod jej stopy z jednej strony sceny na drugą, co dawało złudzenie, że postać jest niemal unoszona lub lekka jak piórko.
Wykonanie i interpretacje
Partie Wróżki Cukrowej i Księcia są jednymi z najbardziej pożądanych ról w karierze solistów baletu: wymagają precyzji klasycznej techniki, wyrafinowanej pracy w dłoniach i górnej części tułowia, a także wysokiej ekspresji aktorskiej. W zależności od tradycji scenicznej i wersji choreograficznej akcenty kostiumowe, tempo i drobne warianty kroków mogą się różnić — współcześnie wiele teatrów prezentuje zarówno rekonstrukcje z końca XIX w., jak i adaptacje z modernizowanymi elementami.
Ze względu na efektowność i zwartą formę, pas de deux z Dziadka do orzechów bywa często wykonywany jako samodzielny numer koncertowy oraz wykorzystywany w konkursach baletowych jako popis techniczny i interpretacyjny pary solistów. Różne edycje i inscenizacje pozwalają jednocześnie podkreślić walory instrumentalne partytury Czajkowskiego i klasyczny charakter współpracy tancerzy na scenie.
Cukrowa Wróżka Śliwkowa i jej Kawalerzysta składają ukłony w Królewskim Balecie, 2009 r.
Daria L i Josh wykonują Grand Pas de Deux w wersji Dziadka do orzechów, znanego baletu klasycznego.
Cukrowa Wróżka Śliwkowa i Książę Coqueluche w Teatrze Mariinsky w Petersburgu około 1900 r.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest pas de deux Dziadka do orzechów?
A: Dziadek do orzechów pas de deux to taniec Wróżki Śliwki i Księcia Coqueluche w balecie Dziadek do orzechów.
P: Kiedy balet został zaprezentowany po raz pierwszy?
O: Balet został po raz pierwszy zaprezentowany 18 grudnia 1892 roku w Teatrze Maryjskim w Sankt Petersburgu, w Rosji.
P: Kto napisał muzykę do tego tańca?
O: Muzykę napisał Czajkowski, a taniec zaprojektował Lew Iwanow.
P: Ile części ma to pas?
A: Pas de deux składa się z czterech części (lub ruchów).
P: Jakiego urządzenia użył Marius Petipa na scenie, aby wydawało się, że Wróżka Śliwka Cukrowa jest lżejsza od powietrza?
O: Marius Petipa użył urządzenia zwanego reika, które było małą platformą lub wagonikiem ustawionym na torze prowadzonym pod sceną. W Dziadku do orzechów wróżka ze śliwek cukrowych nadepnęła na szal, który książę Coqueluche położył na reice, a następnie pociągnął go tak, że gdy przemieszczał się z jednej strony sceny na drugą, wydawało się, że jest lżejsza od powietrza.
P: Jaki temat muzyczny wykorzystuje Czajkowski w części Andante maestoso?
O: Jako temat muzyczny części Andante maestoso Czajkowski wykorzystuje skale zstępujące dla wiolonczel z kontrastującą sekcją napisaną dla oboju i klarnetu basowego, a kończącą się wielką kulminacją dla puzonów. Temat ten jest podobny do tematów śmierci w piątej i szóstej symfonii.
Przeszukaj encyklopedię