Ekspresja emocji u ludzi i zwierząt (Darwin, 1872): definicja i znaczenie

Darwin (1872) — ekspresja emocji u ludzi i zwierząt: geneza, uniwersalność i dziedziczenie mimiki; pionierskie fotografie i znaczenie dla genetyki behawioralnej.

The Expression of the Emotions in Man and Animals" to trzecie główne dzieło teorii ewolucji Karola Darwina, po "The Origin of Species" (1859) i "The Descent of Man" (1871). Książka została opublikowana oddzielnie w 1872 roku — pierwotnie Darwin przewidywał ją jako część pracy nad Zstąpieniem człowieka, lecz ze względu na objętość zdecydował się wydać ją w osobnym tomie.

Zakres i główna teza

W Ekspresji emocji Darwin bada, w jaki sposób stany emocjonalne są ujawniane poprzez mimikę, postawę ciała i zachowanie zarówno u ludzi, jak i u innych zwierząt, przede wszystkim u ssaków. Podstawową tezą autora jest to, że mechanizmy wyrażania emocji są biologiczne: są dziedziczone i ewoluowały w podobny sposób jak cechy morfologiczne czy anatomiczne. Innymi słowy, ekspresja emocji nie jest jedynie kulturową konwencją, lecz ma korzenie ewolucyjne i adaptacyjne.

Główne punkty i zasady zaproponowane przez Darwina

• Jednolite pochodzenie gatunku ludzkiego — Darwin argumentował za wspólnym pochodzeniem wszystkich ludzi i wynikającą z tego uniwersalnością podstawowych form ekspresji.
• Uniwersalność wyrazu emocji — wiele reakcji twarzowych i gestów jest podobnych u różnych ludów i w różnych kulturach.
• Pokrewieństwo z zachowaniami zwierząt — ludzkie sposoby wyrażania emocji pochodzą z bardziej pierwotnych zachowań obserwowanych u innych ssaków; wiele sygnałów ma funkcje adaptacyjne.
• Automatyczność i dziedziczność — reakcje emocjonalne są w dużej mierze automatyczne, trudne do całkowitego stłumienia i kontrolowane przez starsze, mniej świadome systemy nerwowe (w książce Darwin odnosi się do działań, które dziś powiązalibyśmy z funkcjonowaniem układu nerwowego).
• Trzy mechanizmy wyjaśniające ekspresję — Darwin opisał m.in. (1) użyteczne przyzwyczajenia (serviceable associated habits), (2) reakcje przeciwstawne (antithesis) oraz (3) działania wynikające z konstytucji układu nerwowego — koncepcje te wciąż są przywoływane w historycznych przeglądach teorii emocji.

Metody i dowody

Darwin opierał swoje wnioski na szerokim materiale obserwacyjnym: opisach zachowań u ludzi różnych kultur oraz porównaniach ze zwierzętami. Istotnym nowatorskim elementem była szerokie użycie fotografii jako środka dokumentacji — Darwin wykorzystał zdjęcia (między innymi prace badaczy i fotografów medycznych tego okresu) do zilustrowania typowych wyrazów twarzy. Dzięki temu praca miała silniejszy dowodowy charakter niż wiele ówczesnych prac czysto opisowych.

Przykłady ekspresji omówione przez Darwina

• Podnoszenie brwi w chwili zaskoczenia.
• Zamieszanie psychiczne i związane z nim mimowolne ruchy twarzy.
• Rumienienie się jako reakcja związana z emocjami i reaktywnością układu krążenia.
• Podobieństwa między sygnałami strachu, agresji lub uległości u ludzi i u innych ssaków.

Wpływ i dalsze badania

Książka Darwina miała duży wpływ na późniejsze badania nad emocjami. W XX wieku badania nad uniwersalnością podstawowych emocji kontynuowali m.in. Paul Ekman i współpracownicy, którzy weryfikowali występowanie podobnych wyrazów twarzy u różnych kultur. Współczesna psychologia i neurobiologia potwierdziły wiele z darwinowskich intuicji: emocje wiążą się z aktywnością struktur limbicznych (np. ciałem migdałowatym), z autonomicznym układem nerwowym oraz z mechanizmami, które utrudniają pełną kontrolę świadomą nad wyrazem emocji. Pole, które dziś nazywa się czasem genetyką behawioralną, bada genetyczne podstawy tendencji emocjonalnych i reaktywności.

Krytyka i zniuansowanie koncepcji

Mimo że wiele idei Darwina zostało potwierdzonych bądź rozwiniętych, pojawiły się też zastrzeżenia i uzupełnienia. Krytycy zwracali uwagę na rolę kultury i reguł ekspresji (tzw. display rules) — to, jakie emocje i w jaki sposób ujawniamy, jest także kształtowane społecznie. Ponadto metody Darwina (opis i dobór przykładów) nie spełniały standardów współczesnej empirycznej psychologii; dopiero późniejsze badania eksperymentalne i międzykulturowe dostarczyły ilościowych danych. Niemniej współczesne dowody sugerują, że choć istnieje uniwersalna baza wyrazu emocji, jej zakres i sposób ujawniania są modyfikowane przez kulturę i kontekst.

Recepcja i wydania

W 1872 r. ukazał się niemiecki przekład Ekspresji, a w 1873 i 1874 r. niderlandzka i francuska wersja językowa. Drugie wydanie książki, z niewielkimi tylko zmianami, ukazało się w 1890 roku. Od czasu publikacji książka pozostaje ważnym klasykiem w historii psychologii, etologii i badań nad emocjami.

Podsumowanie

Darwinowska praca o ekspresji emocji położyła podwaliny pod myślenie o emocjach jako zjawisku biologicznym o funkcjach adaptacyjnych. Jego argumenty o dziedziczności, uniwersalności i pokrewieństwie z zachowaniami zwierząt zainspirowały szerokie spektrum badań, od psychologii porównawczej po neurobiologię emocji. Jednocześnie współczesne badania podkreślają, że dopełnieniem biologicznych podstaw są mechanizmy kulturowe i indywidualne różnice w ekspresji emocji.

Warto pamiętać, że ekspresje emocji — choć często automatyczne i trudne do w pełni świadomej kontroli — są jednocześnie elementem komunikacji społecznej, na który wpływają zarówno geny, jak i środowisko.

Pytania i odpowiedzi

P: Jaki jest tytuł trzeciego ważnego dzieła Karola Darwina z zakresu teorii ewolucji?

P: Kiedy książka została wydana?

P: O czym jest ta książka?

P: W jaki sposób Darwin przedstawia swoje idee?

P: Jakiego rodzaju dowodów używa Darwin na poparcie swoich teorii?

P: Jakie są niektóre podstawowe tezy Darwina w tej pracy?

P: Na jakie języki została przetłumaczona książka The Expression?

Szukaj według litery