Bitwa pod Buxar (Baksar, 1764) — zwycięstwo Kompanii Wschodnioindyjskiej
Bitwa pod Buxar (1764) — decydujące zwycięstwo Kompanii Wschodnioindyjskiej nad siłami Mogołów; przyczyny, przebieg i wpływ na brytyjską dominację w Indiach.
Bitwa pod Buxar (Baksar) rozegrała się 22–23 października 1764 r. i była jedną z kluczowych bitew, które przesądziły o politycznym przekształceniu subkontynentu indyjskiego. W starciu tym siły brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej dowodzone przez majora Hectora Munro pokonały połączone armie lokalnych władców: Mir Qasima (nawaba Bengalu), Shah Alama II (cesarza mugolskiego) oraz sojusznika tych ostatnich, nawaba Awadu (Oudh) Shuja-ud-Daula.
Tło konfliktu
Po zwycięstwie Roberta Clive’a pod Plassey (1757) Kompania Wschodnioindyjska szybko zwiększała swoje wpływy w regionie. Napięcia z lokalnymi władzami, w szczególności z nawabem Mir Qasimem, narastały z powodu sporów handlowych, praw celnych i ingerencji Kompanii w sprawy wewnętrzne. Mir Qasim, obalony i zastąpiony przez protegowanego przez Kompanię, usiłował odzyskać władzę, zawierając sojusze z innymi siłami przeciwko Brytyjczykom. Cesarz Mughal Shah Alam II oraz Shuja-ud-Daula przyłączyli się do koalicji przeciw Kompanii, co doprowadziło do konfrontacji niedaleko miasta Buxar nad brzegiem rzeki Ganges, około 130 km na zachód od Patny.
Siły i dowództwo
- Kompania Wschodnioindyjska – dowodzona przez majora Hectora Munro. Siły Kompanii składały się z oddziałów brytyjskich żołnierzy i licznych indyjskich piechurów (sepoys), wspieranych przez sprawną artylerię polową.
- Siły koalicji – dowodzone łącznie przez przywódców Mir Qasima, Shuja-ud-Daula i cesarza Shah Alama II. Ogólna liczebność sił koalicji szacowana była na kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, lecz dokładne liczby różnią się w źródłach.
Przebieg bitwy
Bitwa toczyła się na rozległych polach przy Gangesie. Wojska Kompanii, dysponujące lepszą artylerią i dobrą dyscypliną piechoty, zajęły korzystne pozycje obronne. Siły koalicji, mimo przewagi liczebnej, wykazały się słabą koordynacją działań: ataki nie były zsynchronizowane, a poszczególni dowódcy nie potrafili wykorzystać przewagi liczebnej. Munro umiejętnie wykorzystał silną artylerię do rozbicia nacierających formacji oraz posłał kontrataki piechoty i kawalerii w momentach, gdy linie przeciwnika zaczynały się załamywać.
Przyczyny zwycięstwa Kompanii
- Lepsza organizacja i dyscyplina oddziałów Kompanii, w tym wyszkoleni żołnierze i efektywne użycie artylerii.
- Brak koordynacji i jedności dowodzenia wśród sił koalicyjnych — różne interesy i słaba współpraca pomiędzy Mir Qasimem, Shuja-ud-Daula i dworem cesarskim.
- Znacznie sprawniejsze zaopatrzenie i logistyka po stronie Kompanii, a także większe doświadczenie w prowadzeniu bitew o charakterze polowym.
Konsekwencje polityczne i gospodarcze
Zwycięstwo pod Buxar miało dalekosiężne skutki. Pokonana koalicja nie była już w stanie przeciwstawić się ekspansji Kompanii; ich porażka przyspieszyła upadek realnej władzy mugolskiej i umocniła pozycję Brytyjczyków w północno-wschodnich Indiach. W wyniku dalszych negocjacji i układów, kluczowym dokumentem była Umowa w Allahabad (1765), w której cesarz Shah Alam II przekazał Kompanii prawo do pobierania dochodów (diwani) w prowincjach Bengal, Bihar i Orisa. To uprawnienie dało Kompanii władzę fiskalną i realne instrumenty kontroli politycznej, co zapoczątkowało okres systematycznej administracyjnej i ekonomicznej dominacji brytyjskiej w Indiach.
Mir Qasim utracił swoje stanowisko i schronił się; Shuja-ud-Daula otrzymał pewne rekompensaty, lecz jego niezależność została ograniczona. Długofalowo bitwa pod Buxar przyczyniła się do transformacji Kompanii handlowej w potęgę polityczno-administracyjną, której działania miały ogromny wpływ na historię Indii w kolejnych dekadach.
Znaczenie historyczne
Bitwa pod Buxar uznawana jest za jeden z przełomowych momentów w procesie kolonizacji Indii przez Brytyjczyków. Umocniła pozycję Kompanii Wschodnioindyjskiej nie tylko jako siły militarnej, lecz przede wszystkim jako podmiotu zdolnego do sprawowania władzy cywilnej i poboru podatków na dużą skalę. Wpłynęła na dalszy rozpad struktur państwowych na subkontynencie i przygotowała grunt pod pełne przejęcie kontroli przez imperium brytyjskie w kolejnych dekadach.
Wynik
Los trzech pokonanych przywódców Mughal był różny. Shah Allam został zmuszony do zapłacenia grzywny w wysokości pięciu milionów rupii. Po negocjacjach podpisano traktat w Allahabadzie. Wszystkie jego przedwojenne posiadłości zostały zwrócone z wyjątkiem dystryktów Karra i Allahabad. Stał się rentierem, z miesięczną rentą w wysokości 450 000 rupii. Spółka później przywróciła mu Allahabad. Spółka otrzymała władzę dochodową (prawa Diwani) dla prawie 100 000 akrów ziemi w nowoczesnych stanach Bengal Zachodni, Odisha, Bihar, Jharkhand i Uttar Pradesh, jak również w sąsiednich obszarach Bengalu.W zamian cesarz mughal otrzymał 26 lakh rupii.Głównym celem Spółki nie było rządzenie Indiami, ale zwiększenie ich zasobów przychodów i rozszerzenie handlu w całym kraju.Podatki były pobierane dla nich przez Spółkę mianowany zastępca-nawab.Nawab miał zapłacić odszkodowanie w wysokości 50 lakh rupii
Nawab Shuja-ud-Daula został przywrócony do Oudh, z siłami pomocniczymi i gwarancją obrony. Mir Qasim, Nawab Bengalu, został zrujnowany przez porażkę. On był głównym motorem w wojnie, ale potem został zdetronizowany przez Spółkę i odrzucony przez Shuja-ud-Daula.
Konsekwencja
Dzięki tym ustaleniom Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska stała się wirtualnym władcą Bengalu, gdyż posiadała już decydującą siłę militarną. Nawabowi pozostała jedynie kontrola nad administracją sądową. Został on jednak później zmuszony do przekazania jej Kompanii w 1793 roku. W ten sposób kontrola Kompanii była praktycznie całkowita.
Pomimo tego wszystkiego Kompania Wschodnioindyjska znów znalazła się na skraju bankructwa, co pobudziło Brytyjczyków do podjęcia nowych wysiłków reformatorskich. Z jednej strony Warren Hastings został powołany z mandatem do przeprowadzenia reformy, z drugiej zaś do państwa brytyjskiego wystosowano apel o pożyczkę. Rezultatem były początki państwowej kontroli nad Kompanią, a Warren Hastings został mianowany gubernatorem generalnym Bengalu w latach 1772-1785.
Pytania i odpowiedzi
P: Kiedy odbyła się bitwa pod Buxar i jakie były jej strony?
O: Bitwa pod Buxar została stoczona 23 października 1764 roku. Wzięły w niej udział siły Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej pod dowództwem Hectora Munro oraz połączona armia władców Mogołów składająca się z sił Mir Qasima, Nawaba Bengalu, i króla Mogołów Shah Alama II.
P: Gdzie odbyła się bitwa pod Buxar?
A: Bitwa pod Buxar została stoczona pod Buxar, który znajdował się wówczas na terytorium Bengalu, miastem położonym nad brzegiem rzeki Ganges, około 130 km na zachód od Patny.
P: Kto wygrał bitwę pod Buxar?
A: Bitwa pod Buxar była decydującym zwycięstwem Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej.
P: Ilu ludzi było w połączonych siłach Mogołów, a ilu w siłach Monroe'a?
O: Połączone siły Mogołów liczyły około 40.000 ludzi, a siły Monroe'a około 10.000 ludzi, z czego 7.000 stanowili regularni żołnierze armii brytyjskiej oddelegowani do Kompanii Wschodnioindyjskiej.
P: Co było główną przyczyną klęski sił Mogołów w bitwie pod Buxar?
O: Według relacji z bitwy, brak koordynacji między różnymi siłami Mogołów był główną przyczyną ich porażki.
P: Kim był Mir Qasim i jaka była jego rola w bitwie pod Buxar?
O: Mir Qasim był Nawabem Bengalu, jednym z władców, których siły wchodziły w skład połączonych sił Mogołów. Jego próby poprawy finansów swojego regionu i stworzenia armii na nowoczesnych zasadach były jedną z przyczyn konfliktu z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską, który doprowadził do bitwy pod Buxar.
P: Jakie były przyczyny bitwy pod Buxar?
O: Jedną z przyczyn bitwy pod Buxar był konflikt z Brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską, spowodowany próbami Mir Qasima poprawienia stanu finansów swojego regionu i stworzenia nowoczesnej armii.
Przeszukaj encyklopedię