Kalendarz irański (solarno-hejri): opis, budowa i znaczenie

Charakterystyka i układ miesięcy

Rok kalendarza irańskiego ma 12 miesięcy, których długości odpowiadają położeniu Słońca na ekliptyce i tradycyjnie powiązane są ze znakami zodiaku. Pierwsze sześć miesięcy liczy po 31 dni, pięć kolejnych po 30 dni, a ostatni miesiąc ma 29 dni w latach zwykłych i 30 dni w latach przestępnych. Miesiące występują w języku perskim pod znanymi nazwami (transliteracja): Farvardin, Ordibehesht, Khordad, Tir, Mordad, Shahrivar, Mehr, Aban, Azar, Dey, Bahman i Esfand. Związek z porami roku i znakami zodiaku odróżnia ten kalendarz od kalendarza lunarnego.

System przestępności i era

Rok przestępny w kalendarzu irańskim występuje wtedy, gdy dodanie dnia w ostatnim miesiącu powoduje lepsze dopasowanie do obserwowanej równonocy. W praktyce przestępności opiera się na kryterium astronomicznym — obserwacji lub precyzyjnym obliczeniu momentu równonocy — a nie na prostym cyklu arytmetycznym znanym z kalendarza gregoriańskiego. Lata liczone są od Hidżry (przeniesienia proroka Mahometa z Mekki do Medyny, 622 n.e.), stąd nazwa „hejri”.

Geneza i rozwój

Korzenie współczesnego kalendarza sięgają reform średniowiecznych, w tym kalendarza zwanego dżalali, opracowanego w XI wieku przez zespół uczonych, wśród których wymienia się postacie historyczne takie jak Omar Chajjām. W formie zbliżonej do używanej dziś kalendarz ukształtował się i został ujednolicony w czasach nowożytnych; w XX wieku przyjęto go jako oficjalny kalendarz cywilny w państwach regionu.

Zastosowania i znaczenie kulturowe

Kalendarz irański pełni funkcję urzędową, używany jest w dokumentach państwowych, planowaniu rolniczym oraz przy określaniu dat świąt religijnych i świeckich. Najważniejszym punktem roku jest Nowruz, obchodzony w dniu równonocy (równonoc marcowa) jako początek nowego cyklu. Ze względu na związek z porami roku kalendarz jest szczególnie przydatny w rolnictwie i rocznym programowaniu prac sezonowych.

Rozróżnienia i ciekawostki

• Odróżnia się go wyraźnie od islamskiego kalendarza lunarnego (Hejri kamari); oba systemy liczą lata od Hidżry, lecz bazują na różnych cyklach astronomicznych.
• Językowo znany jest w Persji jako گاهشماری هجری خورشیدی (gāh-shomāri-ye hejri-ye khorshidi), a wśród niektórych społeczności afgańskich w formie paszto لمريز لېږدیز کلیز.
• Każdy z dwunastu miesięcy odpowiada położeniu Słońca względem znaków zodiaku, co podkreśla astronomiczne źródło systemu.
• Informacje o regułach przestępnych i obliczeniach astronomicznych są dostępne w opracowaniach specjalistycznych (reguły przestępności), a implementacje tych reguł bywają różne w zależności od instytucji i kraju.

Więcej szczegółów na temat praktycznych zasad użycia, nazw miesięcy i przykładów konwersji dat można znaleźć w opracowaniach oraz zasobach związanych z kalendarzami i astronomią (Iran, Afganistan, równonoc). Kalendarz irański łączy precyzję astronomiczną z bogatą tradycją kulturową regionu.