Ta strona jest o postaci z książki zwanej Nibelungenlied. Dla opery Wagnera patrz Zygfryd (opera).

Kim był Sigurd (Zygfryd)?

Sigurd (staronordyckie: Sigurðr) to jeden z najsłynniejszych bohaterów germańskiej i nordyckiej tradycji epickiej. W tradycji niemieckiej występuje jako Siegfried, główny bohater Nibelungenlied, poematu z około roku 1200. W legendach Sigurd jest zabójcą smoka Fafnira i zdobywcą skarbu zwanego Nibelungenschatz.

Pochodzenie legendy i źródła

Motywy związane z postacią Sigurda pojawiają się we wczesnym średniowieczu — najwcześniejsze zachowane przedstawienia jego legendy mają formę przedstawień obrazkowych na siedmiu kamieniach runicznych w Szwecji, a przede wszystkim na rzeźbie Ramsund (około roku 1000) oraz na Runestone Gök (XI wiek). Równolegle w skandynawskich źródłach pisanych zadomowiły się wersje historii zawarte m.in. w Völsunga sögur i poetyckich tekstach eddyckich.

Legenda — zabójstwo smoka i zdobycie skarbu

W jednej z najpopularniejszych wersji mitu Sigurd zabija smoka Fafnira. Fafnir — pierwotnie członek rodu krasnoludów — przemienił się w smoka, strzegąc przeklętego złota. Sigurd, często prowadzony przez kowala-fostera Regina (w wersji nordyckiej) lub przy pomocy magicznych przedmiotów w wersji niemieckiej, przebija smoka i zdobywa jego skarb.

Po zabiciu smoka Sigurd obmywa się w jego krwi, co sprawia, że jego skóra staje się niezwykle twarda i niemal niezraniona. Jednak na plecach pozostaje niewielkie miejsce nietknięte krwią — w jednej z wersji powodem tego jest liść z lipy, który przykrył mały fragment skóry i uniemożliwił kontakt z krwią smoka; to jedyne wrażliwe miejsce, które później okaże się śmiertelne.

Motywy dodatkowe w wersji nordyckiej

W tradycji nordyckiej po kąpieli w krwi Sigurd także smakuje językiem serce Fafnira (albo wypije trochę krwi), co daje mu umiejętność rozumienia języka ptaków. Dzięki temu dowiaduje się o zdradzie Regina i zabija go. W tej wersji pojawia się też wątek złota przeklętego przez bogów lub krasnoludów (np. Andvariego), co tłumaczy tragiczne losy wszystkich, którzy wchodzą w posiadanie skarbu.

Związki z Nibelungenlied — małżeństwo i zdrada

W niemieckiej wersji znanej z Nibelungenlied Sigurd (Zygfryd) przybywa do Wormacji i poślubia Kriemhildę, siostrę króla Gunthera. Zanim jednak może się ożenić, pomaga Guntherowi zdobyć rękę potężnej Brünhild (królowej Islandii) — dzięki użyciu magicznej peleryny (Tarnkappe), która nadaje niewidzialność i siłę, Sigurd ukrywa się i w decydującym momencie wspiera Gunthera w pojedynku z Brünhildą.

Po pewnym czasie, kiedy Sigurd i Kriemhilda odwiedzają rodzinę w Worms, między Kriemhildą a Brünhildą wybucha spór o pierwszeństwo. Wyjawienie, że to Sigurd, a nie Gunther, zadał Brünhildzie hańbiący cios w czasie pojedynku, wywołuje jej wściekłość. W efekcie Brünhild nakłania Hagena, jednego z wasali Gunthera, do zamordowania Sigurda. Hagen zabija Zygfryda podczas polowania, gdy ten pije wodę ze studni w Odenwald. Hagen następnie zabiera Nibelungenschatz od Kriemhildy i wrzuca go do Renu, co zamyka wątek skarbu w legendzie.

Etymologia i imię

Imię niemieckie Zygfryd (Siegfried) interpretuje się jako złożenie elementów oznaczających „zwycięstwo” (sieg) i „pokój/straż” (fried). W staronordyckim Sigurðr korzenie znaczeniowe są podobne (sigr = zwycięstwo, varðr = strażnik, opiekun).

Wagner i adaptacje

Postać Sigurda/Siegfrieda stała się także jednym z głównych bohaterów cyklu oper Richarda Wagnera. Zygfryd pojawia się w dwóch z czterech oper z cyklu Pierścień Wagnera: trzecia opera nosi tytuł Zygfryd, a czwarta — Götterdämmerung (Wagner pierwotnie rozważał tytuł "Sigurdem Tod" — „Śmierć Zygfryda”). Wagner znacząco przerabia materiał źródłowy: łączy motywy z różnych sag i legend, wprowadza postaci takie jak Mime czy Alberich i tworzy własne motywy (np. pierścień mający magiczną moc). Jego wersja stała się fundamentem dla nowożytnej recepcji mitu i miała duży wpływ na kulturę muzyczną i literacką Europy.

Znaczenie kulturowe

  • Legenda o Sigurdzie/Siegfriedzie od wieków inspirowała sztukę średniowieczną (rzeźby, wyobrażenia na kamieniach runicznych), literaturę i późniejsze adaptacje teatralne i filmowe.
  • Motywy zabicia smoka, zdobycia przeklętego skarbu i jednego słabego miejsca w bohaterze (achillesowa pięta) stały się archetypami w kulturze europejskiej.
  • Opowieści o Sigurdzie funkcjonują w wielu wariantach regionalnych — nordyckim i germańskim — co pozwala badaczom śledzić przemiany mitu na przestrzeni wieków.

Uwagi końcowe

Postać Sigurda/Zygfryda łączy w sobie cechy ludowego bohatera, tragicznego kochanka i ofiary losu — jego historia to opowieść o odwadze, chciwości, zdradzie i konsekwencjach posiadania przeklętego bogactwa. W zależności od wersji akcenty historii się zmieniają, lecz centralne motywy — zabicie smoka Fafnira, zdobycie skarbu i śmiertelna rana ukryta przez przypadek — pozostają niezmiennie rozpoznawalne.