Sakrament małżeństwa w Kościele katolickim — definicja i zasady

Sakrament małżeństwa w Kościele katolickim — definicja, zasady i wymogi prawne oraz duchowe; prawa, obowiązki małżonków i rola prokreacji według nauczania Kościoła.

Sakrament małżeństwa w Kościele katolickim jest rozumiany jako trwałe i wyłącznie zawarte umową między dwiema ochrzczonymi osobami przeciwnej płci, która konstytuuje ich wspólnotę życia i miłości. Kościół naucza, że małżeństwo ma trzy zasadnicze właściwości: jedność (niepodzielność więzi małżeńskiej), nierozerwalność (trwanie aż do śmierci jednej ze stron) oraz otwartość na potomstwo. Małżeństwo jest sakramentem wtedy, gdy zawierane jest między dwiema ochrzczonymi osobami; jeżeli jedna ze stron nie jest ochrzczona, związek może istnieć na poziomie naturalnym, lecz nie jest sakramentem aż do ewentualnego przyjęcia chrztu przez stronę nieochrzczoną.

Warunki ważnego zawarcia małżeństwa

Do ważnego zawarcia małżeństwa w Kościele konieczne są przede wszystkim:

• wolna i świadoma zgoda obu stron (brak przymusu i pełne rozumienie natury małżeństwa),
• zdolność do zawarcia związku (m.in. wiek minimalny określony przez prawo kanoniczne oraz zdolność psychiczna i fizyczna),
• brak przeszkód kanonicznych (np. istnienie wcześniejszego niewygasłego związku małżeńskiego, święcenia kapłańskie, niektóre stopnie pokrewieństwa),
• dotrzymanie formy kanonicznej — zawarcie małżeństwa przed właściwym duszpasterzem (zwykle proboszczem lub upoważnionym kapłanem) i obecność dwóch świadków — chyba że udzielona została stosowna dyspensa.

Impedimenta i dyspensy

Prawo kanoniczne wymienia różne przeszkody (impedimenta), które mogą czynić małżeństwo nieważnym lub uniemożliwiać jego zawarcie bez szczególnej zgody kompetentnego organu. Należą do nich m.in.:

• poprzedni niewygasły związek małżeński,
• święcenia kapłańskie lub publiczny wieczysty ślub czystości w instytucie zakonnym,
• bliskie pokrewieństwo (w określonych stopniach),
• trwała impotencja uniemożliwiająca współżycie małżeńskie,
• tzw. «nierówność kultów» (disparitas cultus) — małżeństwo osoby ochrzczonej z osobą nieochrzczoną wymaga dyspensy.

W pewnych wypadkach kompetentny ordynariusz (zwykle biskup diecezjalny) może udzielić dyspens od niektórych przeszkód (np. od nierówności kultów czy stopnia pokrewieństwa w węższym zakresie), o ile istnieją ku temu ważne racje i zachowane są wymogi prawa kanonicznego.

Forma liturgiczna i przygotowanie

Obowiązująca forma zawarcia małżeństwa w Kościele rzymskokatolickim wymaga, aby ceremonia odbyła się w obecności proboszcza lub upoważnionego kapłana (ewentualnie diakona) oraz dwóch świadków. Przed ślubem para powinna odbyć obowiązkowe przygotowanie — tzw. katechezę przedmałżeńską (przygotowanie przedślubne, często określane jako kursy «przygotowanie do życia małżeńskiego» lub spotkania «pre-Cana»), w ramach którego omawiane są m.in. kwestie sakramentalne, komunikacyjne i wychowawcze. Konieczne są także dokumenty urzędowe i kanoniczne, takie jak zaświadczenia o chrzcie, zaświadczenie o bierzmowaniu (lub informacja o braku bierzmowania) oraz oświadczania o braku przeszkód do zawarcia małżeństwa.

Skutki prawne i duszpasterskie

Małżeństwo sakramentalne stwarza szczególne zobowiązania duchowe i moralne: wzajemną wierność, pomoc i współdziałanie w wychowywaniu dzieci. Z punktu widzenia Kościoła małżeństwo trwa do śmierci jednej ze stron; prawo cywilne i prawo kanoniczne rozróżniają skutki prawne — np. Kościół nie uznaje rozwodu jako rozwiązania więzi sakramentalnej, natomiast prawo państwowe może rozwiązywać skutki cywilne związku. W praktyce istnieją kanoniczne procedury stwierdzające nieważność małżeństwa (deklaracja nieważności), które mają na celu ustalenie, że od początku brakowało istotnego elementu konstytuującego związek (np. brak zdolności do zgody, symulacja zgody, przeszkoda kanoniczna).

Rozwiązania wyjątkowe

W skrajnych i ściśle określonych przypadkach prawo kanoniczne przewiduje możliwości uchylenia lub rozwiązania pewnych skutków związków naturalnych i niektórych więzów, zwłaszcza gdy dotyczą one spraw nietypowych i po rozpatrzeniu przez właściwe organy Stolicy Apostolskiej. Są to jednak procedury wyjąt-kowe i nie odnoszą się do standardowego nauczania o nierozerwalności małżeństwa sakramentalnego.

Stosunek do związków jednopłciowych i do innych tradycji

Kościół rzymskokatolicki nie wykonuje ani nie uznaje małżeństw osób tej samej płci. W praktyce pastoralnej katolicy są jednocześnie wezwani do szacunku i miłości wobec wszystkich osób, a posługi duszpasterskie starają się łączyć klarowne nauczanie z troską o osoby w różnych sytuacjach życiowych. Religie inne niż rzymski katolicyzm mają inne przepisy i zwyczaje dotyczące małżeństwa; w odniesieniu do małżeństw mieszanych (międzywyznaniowych) Kościół przewiduje określone zasady i dyspensy.

Pastoralna opieka i wsparcie

Kościół oferuje duszpasterstwo małżeństw: przygotowanie do sakramentu, doradztwo przedślubne, pomoc kryzysową i terapeutyczną dla par w trudnych sytuacjach. Parom, które doświadczają rozstania czy separacji, proponuje się wsparcie duszpasterskie, a dla osób, które ubiegają się o stwierdzenie nieważności małżeństwa, dostępna jest pomoc prawna i duszpasterska w procesie kanonicznym.

Podsumowując, sakrament małżeństwa w Kościele katolickim łączy wymiar duchowy, moralny i prawny: jest to zobowiązanie do wspólnego życia, wzajemnej miłości i otwartości na dzieci, regulowane zarówno przez prawo boskie, prawo kanoniczne, jak i — w sferze cywilnej — przez prawo cywilne.

Szukaj według litery