Czym są rotawirusy?

Rotawirus to wirus powodujący ostre zapalenie jelit, przede wszystkim z biegunką i wymiotami. Jak większość wirusów, rotawirusy zbudowane są z materiału genetycznego (RNA) i białka. RNA przenosi geny, które wirus wykorzystuje do namnażania. Nazwa „rotawirus” pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „koło” — czasami pod mikroskopem wyglądają jak małe kółka (łacińskie). Rotawirusy są znacznie mniejsze od bakterii i można je zobaczyć tylko pod mikroskopem elektronowym.

U kogo występuje choroba i jak się przenosi?

Najcięższe objawy występują u niemowląt i małych dzieci, zwykle poniżej piątego roku życia. Rotawirusy nie rozprzestrzeniają się drogą powietrzną jak wirusy przeziębienia — trafiają do organizmu przez usta. Główne drogi zakażenia to kontakt fekalno-oralny: brudne ręce, zakażone przedmioty, zanieczyszczona woda oraz żywność. Wirus jest stabilny w środowisku (jest wirusem bezotoczkowym), dlatego może długo przetrwać na powierzchniach i bywa oporny na niektóre środki czystości; skuteczne są preparaty zawierające podchloryn sodu (np. rozcieńczony wybielacz) oraz dokładne mycie rąk.

Objawy

Okres wylęgania zwykle wynosi 1–3 dni, a zakażenie trwa od kilku do kilkunastu dni. Do najczęstszych objawów należą:

  • nagłe, obfite (ciężkie) biegunki,
  • wymioty, często nasilone na początku choroby,
  • gorączka i złe samopoczucie,
  • bóle brzucha, odwodnienie (suche usta, mała ilość moczu, zapadnięte oczy),
  • u noworodków i małych niemowląt przebieg może być ciężki i wymagać hospitalizacji.

Po kilku infekcjach odporność się rozwija — kolejne zakażenia u starszych dzieci i dorosłych zwykle są łagodniejsze.

Diagnoza

Rozpoznanie stawia się na podstawie objawów klinicznych i badań kału. Dostępne są testy antygenowe i badania metodą PCR, które wykrywają obecność rotawirusa w próbce stolca.

Leczenie

Nie ma specyficznego leku przeciw rotawirusowi. Leczenie jest objawowe i polega głównie na zapobieganiu i leczeniu odwodnienia:

  • doustne roztwory nawadniające — w wielu krajach dostępne są gotowe proszki, które rozpuszcza się w wodzie; zawierają sole i cukry ułatwiające wchłanianie płynów,
  • kontynuowanie karmienia piersią lub podawanie normalnej diety (u małych dzieci nie przerywać karmienia),
  • w razie gorączki lub bólu można podać paracetamol; unikać zastosowania leków przeciwbiegunkowych typu loperamid u małych dzieci,
  • antybiotyki nie są skuteczne, ponieważ przyczyną jest wirus,
  • w ciężkim odwodnieniu konieczna jest hospitalizacja i dożylne podanie płynów.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje także suplementację cynku przez 10–14 dni u dzieci z ostrą biegunką (w krajach o dużym ryzyku niedoboru), co może skrócić czas trwania biegunki i zmniejszyć częstość nawrotów.

Szczepionki i profilaktyka

Szczepionki przeciw rotawirusom znacząco zmniejszają liczbę ciężkich zachorowań, hospitalizacji i zgonów z powodu rotawirusa. W wielu krajach dostępna jest szczepionka, którą podaje się niemowlętom zgodnie z krajowym kalendarzem szczepień. Najczęściej stosowane preparaty to doustne szczepionki (np. Rotarix, RotaTeq) — różnią się schematem podawania (zwykle 2 lub 3 dawki), ale obie są skuteczne w zapobieganiu ciężkim postaciom choroby.

Ważne uwagi dotyczące szczepień:

  • szczepienia rozpoczyna się w pierwszych miesiącach życia (w większości schematów pierwszą dawkę podaje się w wieku 6–15 tygodni),
  • podanie pierwszej dawki po skończonych 15 tygodniach oraz podawanie dawek po ukończeniu 8. miesiąca życia jest w wielu programach ograniczone — należy kierować się lokalnymi wytycznymi,
  • przeciwwskazania: m.in. ciężka wrodzona lub nabyta immunosupresja (np. zespół SCID) oraz wcześniejsza epizodyczna intususcepcja (zagięcie jelita),
  • rzadkie działania niepożądane: występuje nieznacznie zwiększone ryzyko intususcepcji (rzędu kilku przypadków na 100 000 zaszczepionych), natomiast korzyści ze szczepienia (zmniejszenie ciężkich zachorowań) zazwyczaj przewyższają to ryzyko.

W krajach o niskich dochodach Fundacja Billa i Melindy Gatesów i inne organizacje wspierają dostęp do szczepionek przeciw rotawirusom, co przyczyniło się do znacznego spadku liczby zgonów. Przed wprowadzeniem szczepień szacowano, że co roku na całym świecie umierało około 500 000 dzieci z powodu rotawirusa; programy szczepień znacząco zmniejszyły tę liczbę.

Inne środki zapobiegawcze

  • dokładne mycie rąk mydłem i wodą po przewijaniu, przygotowywaniu posiłków i korzystaniu z toalety,
  • dezynfekcja powierzchni i zabawek (np. roztworem podchlorynu sodu),
  • zapewnienie bezpiecznej wody i higieny żywności,
  • karmienie piersią — chroni niemowlęta częściowo i może złagodzić przebieg choroby,
  • izolacja chorych dzieci do czasu ustąpienia objawów, aby ograniczyć rozprzestrzenianie.

Kiedy szukać pomocy medycznej?

Skontaktuj się z lekarzem lub udaj się do szpitala, gdy dziecko ma:

  • objawy ciężkiego odwodnienia (suche usta, brak łez przy płaczu, mała ilość moczu — rzadko oddaje mocz),
  • poważne wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów,
  • krwawe stolce, wysoka gorączka lub objawy silnego osłabienia/apatia,
  • objawy sugerujące powikłania, np. silny, nagły ból brzucha (może sugerować intususcepcję).

Podsumowanie

Rotawirusy są częstą przyczyną ostrej biegunki u małych dzieci. Większość infekcji przebiega łagodnie, ale u niemowląt i małych dzieci istnieje ryzyko ciężkiego odwodnienia wymagającego leczenia. Najskuteczniejszą ochroną przed ciężkimi postaciami jest szczepienie. Istotne są także podstawowe zasady higieny oraz szybkie nawodnienie przy pierwszych objawach choroby.