Względna masa atomowa (czasem nazywana po prostu masą atomową; symbol: Ar) jest miarą „ciężaru” atomów danego pierwiastka względem przyjętej skali. Definiuje się ją jako stosunek średniej masy jednego atomu pierwiastka w danej próbce do 1/12 masy atomu węgla-12. Innymi słowy, względna masa atomowa mówi, ile razy przeciętny atom pierwiastka z danej próbki jest cięższy niż jedna dwunasta masy atomu węgla-12. Ponieważ jest to stosunek dwóch mas, względna masa atomowa jest wielkością bezwymiarową (nie ma jednostki). Termin „masa atomowa” jest historyczny i często używany zamiennie z względną masą atomową, ale warto pamiętać, że formalnie Ar odnosi się do wartości względnej względem węgla‑12.
Izotopy i masa izotopowa
Liczba protonów decyduje o tym, jaki to pierwiastek. Jednak w przyrodzie większość pierwiastków występuje jako mieszanina atomów o różnej liczbie neutronów. Pojedynczy atom o określonej liczbie neutronów nazywamy izotopem. Na przykład pierwiastek tal ma dwa powszechne izotopy: tal‑203 i tal‑205. Oba mają 81 protonów, ale talu‑205 ma 124 neutrony, a talu‑203 – 122. Każdy izotop ma swoją własną masę (masę izotopową). Względna masa izotopowa izotopu to jego masa względem 1/12 masy atomu węgla‑12; jej wartość jest bezwymiarowa i jest zbliżona do liczby masowej (suma protonów i neutronów), lecz nieco od niej różni się z powodu energii wiązania jądrowego i masy elektronów.
Obliczanie względnej masy atomowej próbki
Względną masę atomową próbki pierwiastka oblicza się jako średnią ważoną względnych mas izotopowych, z wagami równymi udziałom izotopów (obfitościom). Jeśli udziały podane są w ułamkach (suma = 1), wzór ma postać:
Ar(próbka) = Σ (fi × Ar_i), gdzie fi to ułamek molowy (albo atomowy) izotopu i Ar_i to względna masa izotopowa tego izotopu.
Przykład (podany w tekście): jeśli próbka talu składa się z 30% talu‑203 i 70% talu‑205, to
Ar = (0,30 × 203) + (0,70 × 205) = 60,9 + 143,5 = 204,4
A r = ( 203 × 30 ) + ( 205 × 70 ) 100 = ( 6090 ) + ( 14350 ) 100 = 20440 100 = 204.4 {\i1}{\i1}= {\i1}frac {(203\i0}times 30)+(205\i0} }{100}}= {\i16090)+(14350)}{100}}= {\i1}frac {20440}{100}}=204.4} 
Standardowa masa atomowa i zmienność naturalna
Rzeczywiste proporcje izotopów w naturalnych próbkach pierwiastka mogą się nieznacznie różnić w zależności od źródła (np. różnych złóż, minerałów lub ciał niebieskich). Dlatego dwie próbki tego samego pierwiastka zebrane w różnych miejscach na Ziemi mogą mieć nieco inne wartości Ar. Standardowa masa atomowa jest uśrednioną wartością względnych mas atomowych wielu normalnych próbek pierwiastka i jest publikowana regularnie przez Komisję ds. Abundancji Izotopowych i Mas Jądrowych Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC). Wartości te (podawane w tabeli okresowej: tabeli okresowej) służą jako praktyczne liczby odniesienia dla obliczeń chemicznych.
Dla niektórych pierwiastków IUPAC podaje przedziały wartości (np. gdy naturalna zmienność jest znacząca) zamiast jednej liczby.
Na co należy uważać — czego Ar nie oznacza
Względna masa atomowa nie jest tym samym co:
- Liczba masowa (A): całkowita liczba protonów i neutronów w jądrze pojedynczego nuklidu (zwykle liczba całkowita). Ar to wartość średnia (dla próbki) i nie musi być liczbą całkowitą.
- Bezpośrednia masa atomowa wyrażona w kilogramach: Ar jest wielkością bezwymiarową. Jeśli chcemy masę atomu w kilogramach, trzeba przeliczyć używając jednostki masy atomowej (u) i wartości 1 u ≈ 1.66054×10⁻²⁷ kg.
- Masa molowa (M): masa jednego mola atomów danego pierwiastka wyrażona w g·mol⁻¹. Numer Ar jest bezpośrednio użyteczny do obliczenia masy molowej: M (g·mol⁻¹) ≈ Ar (liczbowo). Należy jednak pamiętać o jednostkach — Ar sam w sobie nie ma jednostki.
- Masa cząsteczkowa / względna masa cząsteczkowa (Mr): sumaryczna wartość względnych mas atomowych atomów tworzących cząsteczkę. Mr i Ar używa się analogicznie, ale Mr dotyczy cząsteczek, Ar — pierwiastków/atomów.
Jednostka masy atomowej (u) i przeliczenia
Jednostka masy atomowej (oznaczana jako u lub dalton, Da) została zdefiniowana jako 1/12 masy atomu węgla‑12. W praktyce masa izotopowa wyrażona w jednostkach u ma wartość liczbową bardzo zbliżoną do wartości Ar, lecz posiada jednostkę. Aby otrzymać masę w kilogramach używa się przelicznika 1 u ≈ 1.66054·10⁻²⁷ kg (wartość przybliżona, zależna od aktualnych ustaleń CODATA).
Pomiar i niepewność
Wartości mas izotopowych i udziałów izotopowych ustala się za pomocą spektrometrii mas (mass spectrometry) oraz innych technik izotopowych. Wyniki te zawierają niepewności pomiarowe; IUPAC uwzględnia je przy publikowaniu zalecanych wartości i przedziałów standardowych mas atomowych.
Zastosowania
- Obliczanie mas molowych związków chemicznych (przydatne w stechiometrii i przygotowywaniu roztworów).
- Analizy izotopowe w geochemii, kosmochemii i badaniach środowiskowych (np. śledzenie źródeł materiałów).
- Precyzyjne obliczenia w fizyce jądrowej i spektroskopii.
Podsumowanie: względna masa atomowa (Ar) to bezwymiarowa średnia ważona mas izotopów pierwiastka względem 1/12 masy atomu węgla‑12. Ar ułatwia obliczenia chemiczne (m.in. daje liczbę równą masie molowej w g·mol⁻¹) i jest standaryzowana przez IUPAC, ale może się nieznacznie różnić między próbkami pochodzącymi z różnych źródeł.