Choroby prionowe (encefalopatia gąbczasta) — definicja i objawy
Choroby prionowe (encefalopatia gąbczasta) — definicja, przyczyny i objawy neurologiczne. Przeczytaj o diagnozie, przebiegu i ograniczonych możliwościach leczenia.
Choroba prionowa (zwana również pasażowalną encefalopatią gąbczastą) jest chorobą wywoływaną przez priony. Priony to patologiczne, strukturalnie zmienione formy białka (oznaczane najczęściej jako PrPSc), powstające z normalnie występującej formy tego białka (PrPC) obecnej w komórkach. W odróżnieniu od chorób powstających na skutek bezpośredniej mutacji genu, priony nie zawierają kwasu nukleinowego — ich „replikacja” polega na indukowaniu zmiany konformacyjnej normalnych białek w formę prionową, co prowadzi do kumulacji opornych na proteazy agregatów białkowych w ośrodkowym układzie nerwowym.
W przeciwieństwie do bakterii, priony nie są uważane za organizmy żywe — nie mają własnego metabolizmu, nie posiadają genów i nie namnażają się w sposób typowy dla mikroorganizmów. Choroby prionowe występują rzadko i dla większości z nich nie ma obecnie skutecznej terapii przyczynowej; leczenie jest głównie objawowe i paliatywne.
Patologia mózgu
Charakterystyczne zmiany w mózgu obejmują:
- „Gąbczastą” (spongiform) utratę tkanki mózgowej — powstawanie drobnych ubytków w istocie szarej,
- zanik komórek nerwowych i astrocytozę (reaktywne namnażanie astrocytów),
- depozycje opornych na proteazy form białka prionowego; w niektórych postaciach obserwuje się także złogi amyloidowe.
Objawy
Prawie wszystkie znane choroby prionowe są schorzeniami neurologicznymi. Dwa najczęściej wymieniane, wspólne objawy to:
- postępująca, szybko narastająca demencja (zaburzenia pamięci, myślenia i funkcji poznawczych),
- mioklonie — nagłe, krótkie skurcze mięśniowe, często nasilające się przy bodźcach.
Dodatkowo mogą wystąpić: zaburzenia równowagi i chodzenia (ataxia), zaburzenia mowy, zmiany zachowania i osobowości, zaburzenia wzrokowe (w tym ślepota korowa), bezsenność (szczególnie w rodzinnej postaci — fatal familial insomnia), padaczka, spastyczność oraz objawy związane z uszkodzeniem różnych części mózgu. Przebieg jest zwykle szybko postępujący — tygodnie do miesięcy.
Postaci i przyczyny
- Sporadyczne (najczęściej: sporadyczne choroby Creutzfeldta–Jakoba, sCJD) — stanowią większość przypadków; pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, z częstością około 1–2 przypadków na milion mieszkańców rocznie.
- Dziedziczne — spowodowane mutacjami w genie PRNP; obejmują m.in. rodzinne CJD, Gerstmann–Sträussler–Scheinker, fatal familial insomnia.
- Nabyte — wynikające z ekspozycji na zakaźne priony:
- iatrogeniczne (np. przeniesienie podczas zabiegów chirurgicznych, transplantacji tkanek, użyciu zakażonych narzędzi),
- związane z żywnością — wariant choroby Creutzfeldta–Jakoba (vCJD) powiązany z ekspozycją na mięso zakażonych przeżuwaczy (BSE, tzw. „choroba szalonych krów”),
- kuru — historycznie występowało wśród populacji praktykujących rytualny kanibalizm.
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na połączeniu obrazu klinicznego, badań obrazowych i badań laboratoryjnych:
- MRI mózgu (szczególnie sekwencje DWI) — charakterystyczne hiperinensywności w jądrze ogoniastym, gałce bladej i korze w sCJD;
- EEG — okresowe, zespalające się kompleksy fal ostro-zębnych mogą się pojawić w sCJD, choć nie zawsze występują;
- badania płynu mózgowo-rdzeniowego — obecność białek wskazujących na uszkodzenie neuronalne (np. 14-3-3), oraz nowocześniejszy test RT-QuIC o wysokiej czułości i swoistości do wykrywania seedy prionowych,
- testy genetyczne — badanie genu PRNP w podejrzeniu postaci rodzinnej,
- biopsja mózgu lub badanie pośmiertne — pewne rozpoznanie daje badanie histopatologiczne mózgu.
Leczenie i rokowanie
Nie ma udowodnionej terapii przyczynowej zatrzymującej lub odwracającej przebieg chorób prionowych. Leczenie jest objawowe i opiekuńcze — obejmuje kontrolę mioklonii (np. leki przeciwpadaczkowe lub benzodiazepiny), terapię objawową zaburzeń psychicznych i motorycznych oraz wsparcie paliatywne. Rokowanie jest złe — w wielu postaciach śmierć następuje w ciągu kilku miesięcy do roku od początku objawów; jednak tempo przebiegu różni się w zależności od postaci choroby.
Zapobieganie i kontrola zakażeń
- Specjalistyczne protokoły kontroli zakażeń w placówkach medycznych — ze względu na dużą oporność prionów na standardowe procedury dezynfekcji, stosuje się zalecane procedury i środki dezynfekcji oraz izolowane użycie lub niszczenie narzędzi narażonych na kontakt z tkankami wysokiego ryzyka (mózg, rdzeń kręgowy).
- Monitorowanie i nadzór nad łańcuchem dostaw żywności oraz ograniczenia wobec produktów pochodzenia zwierzęcego wprowadzono po epizodach związanych z BSE,
- zasady dotyczące dawców krwi i tkanek, mające na celu redukcję ryzyka przeniesienia prionów.
Badania i perspektywy
Trwają prace naukowe nad lepszymi metodami diagnostycznymi (wczesne testy biologiczne), lekami hamującymi agregację prionową oraz strategiami genetycznymi. Wczesne rozpoznanie ma znaczenie nie tylko dla opieki nad pacjentem, ale też dla zapobiegania transmisji w środowisku medycznym.
Jeśli istnieje podejrzenie choroby prionowej — istotna jest szybka konsultacja neurologiczna, wykonanie specjalistycznych badań oraz wdrożenie odpowiednich procedur bezpieczeństwa w placówce medycznej.
Choroby prionowe
Znanych jest kilka rodzajów chorób prionowych. Do najważniejszych z nich należą:
- Choroba Creutzfeldta-Jakoba - Człowiek może zarazić się tą chorobą poprzez spożycie wołowiny zakażonej BSE, transfuzję krwi od osoby chorej, wstrzyknięcie ludzkiego hormonu wzrostu pobranego z ciał chorych lub poprzez zakażone narzędzia chirurgiczne. Pacjenci cierpią na ataksję, demencję i zazwyczaj umierają po roku.
- Choroba Kuru - Choroba ta występuje u ludzi żyjących w Nowej Gwinei, którzy zjadają mózgi zmarłych ludzi. U pacjentów występuje ataksja, demencja i niemożność poruszania oczami. Zwykle umierają w ciągu dwóch lat.
- Zespół Gerstmanna-Strausslera-Scheinkera - Jest to bardzo rzadki zespół, który objawia się ataksją i demencją. Pacjenci zazwyczaj umierają po roku.
Choroby prionowe są bardzo rzadkie. W przypadku choroby Creutzfeldta-Jakoba, która stanowi około 85% przypadków, odnotowuje się około 1 do 1,5 przypadków na milion osób rocznie.
Powiązane strony
- Prion
- Encefalopatia
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest choroba prionowa?
O: Choroba prionowa to choroba wywoływana przez priony, które są strukturalnie zmienionymi wersjami małych białek, które normalnie ulegają ekspresji w komórkach.
P: Czy priony są zdolne do replikacji i przenoszenia chorób?
O: Tak, priony są w stanie replikować się i przenosić choroby poprzez fizyczny kontakt z normalnymi białkami, co skutkuje zmianą strukturalną ze stanu normalnego do stanu prionowego.
P: Czym różnią się priony od mutacji genów powodujących ekspresję zmutowanych białek?
O: W przeciwieństwie do chorób wywoływanych przez mutacje genów skutkujące ekspresją zmutowanych białek, priony są w stanie replikować się i przenosić choroby poprzez fizyczny kontakt z normalnymi białkami.
P: Czy priony są uważane za żywe?
O: Nie, priony nie są uważane za żywe, ponieważ nie mają własnego metabolizmu, nie posiadają genów i nie mogą naturalnie rozmnażać się poza komórką gospodarza.
P: Czy choroby prionowe są powszechne?
O: Nie, choroby prionowe są bardzo rzadkie.
P: Jakie są dwa typowe objawy typowych chorób prionowych?
O: Dwa typowe objawy typowych chorób prionowych to choroby neurologiczne.
P: Czy w przypadku większości chorób prionowych dostępne jest leczenie?
O: Nie, leczenie większości chorób prionowych nie jest dostępne.
Przeszukaj encyklopedię