Ubóstwo w Indiach to złożony i wielowymiarowy problem społeczno‑ekonomiczny, który obejmuje brak dochodów, niedożywienie, ograniczony dostęp do usług zdrowotnych i edukacji oraz brak podstawowej infrastruktury. Pomimo szybkiego wzrostu gospodarczego w ostatnich dekadach, miliony osób w Indiach nadal żyją poniżej przyjętych progów ubóstwa.

Definicja i granice ubóstwa

W Indiach używa się kilku sposobów określania granicy ubóstwa:

  • Oficjalna linia opracowana według metody Tendulkara (stosowana przez rząd i Komisję Planowania) określa granicę ubóstwa na poziomie ₹816 miesięcznie na obszarach wiejskich oraz ₹1000 miesięcznie na obszarach miejskich. Ta metoda opiera się m.in. na zapotrzebowaniu kalorycznym 2400 kcal/dzień na obszarach wiejskich i 2100 kcal/dzień na obszarach miejskich oraz na wydatkach na żywność i podstawowe potrzeby.
  • Komisja Rangarajana (2014) zaproponowała wyższe wartości granicy ubóstwa: ₹972 miesięcznie dla obszarów wiejskich i ₹1,407 miesięcznie dla miast. Propozycja ta była przedmiotem debaty publicznej i nie została jednolicie przyjęta jako nowa oficjalna granica w całym kraju.
  • Międzynarodowe granice ubóstwa, stosowane do porównań między państwami, były aktualizowane przez Bank Światowy. W przeszłości często cytowano próg US$1,25 dziennie (PPP); później linia ta została zrewidowana do US$1,90 dziennie (2011 PPP). Zastosowanie różnych miar powoduje różne oszacowania odsetka osób żyjących w ubóstwie.

Metody pomiaru i kryteria

Pomiar ubóstwa w Indiach opiera się głównie na badaniach konsumpcji i wydatków gospodarstw domowych przeprowadzanych przez Narodowy Urząd Statystyczny (NSS). Do najważniejszych kryteriów należą:

  • kryterium wydatków konsumpcyjnych na osobę (consumption expenditure),
  • normy kaloryczne (2400 kcal wieś / 2100 kcal miasto) stosowane w metodzie Tendulkara,
  • międzynarodowe progi PPP (do porównań międzynarodowych),
  • różne korekty uwzględniające ceny lokalne, strukturę gospodarstw i koszty nieżywnościowe (np. opieka zdrowotna, edukacja).

Należy podkreślić, że każda metoda ma ograniczenia: pomiary wydatków mogą nie uchwycić wszystkich form dochodów (np. barteru, wsparcia rodziny), a progi monetarne nie oddają w pełni wielowymiarowego charakteru ubóstwa (zdrowie, mieszkalnictwo, sanitacja, dostęp do usług).

Skala i trendy ubóstwa

W różnych badaniach i raportach pojawiają się różne liczby, zależnie od zastosowanej metody. Dla przykładu, raport Komisji Planowania Indii (wyliczenia Tendulkara) z lat 2009–2010 wskazywał, że około 26% ludności żyło poniżej ówczesnej międzynarodowej granicy ubóstwa US$1,25 dziennie. Według danych z pierwszej dekady XXI wieku udział osób ubogich spadał: z około 37,2% w latach 2004–05 do 29,8% w latach 2009–10. W tamtym okresie liczbę osób uznawanych za ubogie szacowano na około 250 milionów.

Ogólny trend wskazuje na spadek ubóstwa w ostatnich dekadach, ale tempo i zasięg tego spadku są zróżnicowane regionalnie i między grupami społecznymi. Zmiana międzynarodowych progów (np. z US$1,25 na US$1,90) oraz różne metody obliczeń wpływają na porównania i interpretacje danych.

Główne przyczyny ubóstwa

  • Strukturalne problemy rolnictwa: niska produktywność, mała własność ziemi, niestabilne ceny i częste klęski pogodowe prowadzą do niestabilnych dochodów na obszarach wiejskich.
  • Rynek pracy: duże znaczenie sektora nieformalnego, niskie płace, bezrobocie i podzatrudnienie.
  • Nierówności regionalne i społeczne: ubóstwo skoncentrowane jest w niektórych stanach (np. Bihar, Uttar Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh) oraz wśród marginalizowanych grup kastowych i plemiennych.
  • Ograniczony dostęp do usług publicznych: słaba opieka zdrowotna, niska jakość edukacji, brak schronienia i niedostateczna infrastruktura wodno‑sanitarna pogłębiają ubóstwo.
  • Płeć i dyskryminacja: kobiety częściej doświadczają ubóstwa z powodu ograniczonego dostępu do pracy, edukacji i zasobów.
  • Rosnąca urbanizacja bez odpowiedniej infrastruktury: migracja do miast tworzy obszary biedy miejskiej o ograniczonym dostępie do usług i stabilnych miejsc pracy.

Działania rządu i programy społeczne

Rząd Indii wdrożył szereg programów mających na celu redukcję ubóstwa i wsparcie najuboższych. Do najważniejszych należą:

  • MGNREGA (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act) — gwarant pracy na wsi do 100 dni rocznie dla uprawnionych rodzin, co ma stabilizować dochody i tworzyć infrastrukturę lokalną.
  • Public Distribution System (PDS) — subsydiowany system dystrybucji żywności dla najuboższych beneficjentów.
  • Programy wsparcia mieszkalnictwa, zdrowia i energii: m.in. Pradhan Mantri Awas Yojana (mieszkania), Ujjwala Yojana (butle LPG dla ubogich gospodarstw), kampanie na rzecz poprawy sanitacji (Swachh Bharat).
  • Transfery pieniężne i cyfrowe: Direct Benefit Transfers, programy finansowe (Jan Dhan) i subsydia skierowane bezpośrednio do beneficjentów.
  • Programy wspierające zatrudnienie i przedsiębiorczość: szkolenia, mikrokredyty, inicjatywy dla self‑help groups kobiet.

Programy te przyniosły wymierne korzyści dla części populacji, ale krytycy wskazują na problemy z celowaniem, korupcję, luki w dostawie świadczeń oraz na to, że wiele interwencji nie rozwiązuje przyczyn strukturalnych ubóstwa.

Wyzwania i rekomendacje

  • Poprawa jakości i powszechności usług publicznych: zdrowia, edukacji i infrastruktury sanitarnej.
  • Tworzenie trwałych miejsc pracy poza rolnictwem oraz formalizacja rynku pracy, by zwiększyć ochronę pracowników i ich dochody.
  • Lepsze ukierunkowanie programów społecznych, wykorzystanie systemów identyfikacji i transferów bezpośrednich, by zredukować wycieki i docierać do najbardziej potrzebujących.
  • Inwestycje w rozwój obszarów wiejskich: nawadnianie, technologie rolne, dostęp do kredytów i rynków.
  • Polityka przeciwdziałania nierównościom oraz działania na rzecz włączenia społecznego kobiet i mniejszości.

Podsumowując, chociaż Indie osiągnęły znaczące postępy w redukcji ubóstwa, pozostaje wiele wyzwań — zarówno w zakresie dokładnego pomiaru skali ubóstwa, jak i w tworzeniu skutecznych, długofalowych rozwiązań dla najbardziej marginalizowanych grup. Przeciwdziałanie ubóstwu wymaga połączenia wzrostu gospodarczego z politykami redystrybucyjnymi, poprawą usług publicznych i skoordynowanych działań na poziomie krajowym i lokalnym.

Warto pamiętać też o kontekście: w Indiach normy kaloryczne oraz lokalne granice ubóstwa są istotnym elementem polityk społecznych, a średnie zapotrzebowanie na kalorie przeciętnego człowieka (2400 kcal wieś / 2100 kcal miasto) nadal wpływa na definiowanie minimum żywieniowego i na poziomy progów dochodowych. Z kolei dostęp do pieniędzy (dochodu) oraz ich realna siła nabywcza decydują o tym, ile osób i w jakim stopniu doświadcza ubóstwa.