Peszmerga (Sorani Kurdish: پێشمەرگە, romanizowany: Pêşmerge. dosł. „ci, którzy stawiają się przed śmiercią”) są siłami wojskowymi federalnego regionu irackiego Kurdystanu. Peszmerga i powiązane formacje odpowiadają za utrzymanie porządku i obronę terytoriów kurdyjskich w Iraku. Obok regularnych oddziałów peszmergi w strukturze bezpieczeństwa regionu działają także służby specjalne i paramilitarne, takie jak Asayish (służba bezpieczeństwa), Parastin u Zanyarî (wspomagająca agencja wywiadowcza) oraz Zeravani (żandarmeria wojskowa).

Geneza i nazwa

Korzenie peszmergi sięgają tradycyjnych, często plemiennych form samoobrony, które istniały na obszarach zamieszkanych przez Kurdów już pod rządami Osmanów i Safawidów. Współczesne struktury zaczęły się kształtować w XX wieku, formalnie peszmerga uznawana jest za formację o długiej historii, zorganizowaną w latach 40. XX wieku. Nazwa „peszmerga” (pêşmerge) oznacza dosłownie „ten, kto stoi przed śmiercią” i podkreśla gotowość do poświęcenia w obronie społeczności.

Organizacja i dowództwo

Formalnie peszmerga podlega Ministerstwu Spraw Peshmergi Regionalnego Rządu Kurdystanu (KRG). W praktyce jednak siły te pozostają w dużej mierze podzielone między dwie dominujące partie polityczne regionu: Partię Demokratyczną Kurdystanu (PDK) oraz Unię Patriotyczną Kurdystanu (PUK). Każda z frakcji utrzymuje własne dowództwo, struktury szkoleniowe i jednostki — to zaś od lat utrudnia pełną integrację i scentralizowane dowodzenie, pomimo wielokrotnych prób zjednoczenia od początku lat 90. XX wieku.

Szacunki co do liczebności peszmergi różnią się w zależności od okresu i źródła; w różnych momentach mówi się o dziesiątkach tysięcy do ponad stu tysięcy żołnierzy. Jednostki peszmergi obejmują elementy lekkiej piechoty, siły pancerne o ograniczonym zasięgu, oddziały specjalne oraz jednostki wsparcia logistycznego i artyleryjskiego.

Wyposażenie i szkolenie

Wyposażenie peszmergi jest zróżnicowane — od broni strzeleckiej i sprzętu lekkiego po czołgi i systemy artyleryjskie przejęte po irackiej armii lub dostarczone przez międzynarodowych sojuszników. W ostatnich latach, zwłaszcza po 2014 r., wiele krajów koalicji anty-IS (m.in. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i inne państwa zachodnie) prowadziło programy szkoleniowe i dostawy sprzętu dla peszmergi. Równocześnie część wyposażenia pochodziła z lokalnych źródeł lub od sił irackich.

Rola w konfliktach i działaniach antyterrorystycznych

Peszmerga odgrywała znaczącą rolę w historii Iraku: podczas wojny w Iraku w 2003 r. oraz w kolejnych latach formacja współpracowała z siłami koalicyjnymi. W 2003 r. peszmerga miała odegrać istotną rolę w działaniach przeciwko reżimowi Saddama Husajna (Saddam Husajn) i w operacjach stabilizacyjnych. W 2004 r. oddziały peszmergi uczestniczyły w zatrzymaniu Hassana Ghula, związanego z Al-Kaidą, którego informacje przyczyniły się do późniejszych operacji wywiadowczych.

Najbardziej widoczną rolą peszmergi w ostatniej dekadzie była walka przeciwko Islamskiemu Państwu w Iraku i Lewancie. W okresie 2014–2017 jednostki kurdyjskie były jedną z trzonów lokalnego oporu przeciwko ekspansji IS, broniąc miast i wsi, zabezpieczając drogi humanitarne oraz uczestnicząc w ofensywach wyzwalających terytoria zajęte przez dżihadystów. W 2017 r. oddziały peszmergi współdziałały z partnerami międzynarodowymi w operacjach, które przyczyniły się do odbicia Mosulu i innych obszarów spod kontroli IS.

Relacje z Bagdadem i polityczne wyzwania

Konstytucja Iraku przyznała regionowi Kurdystanu szeroką autonomię, a regularnej irackiej armii ograniczono działanie na terytorium KRG. Jednak stosunki między władzami w Erbilu a rządem federalnym w Bagdadzie bywają napięte — spory dotyczą m.in. podziału dochodów z ropy, granic administracyjnych (np. obszary sporne wokół Kirkuku) oraz kwestii integracji sił bezpieczeństwa. W 2017 r. po przeprowadzeniu przez KRG referendum niepodległościowego sytuacja polityczna uległa zaostrzeniu, co doprowadziło do przejęcia przez Bagdad niektórych terenów i zmusiło peszmergę do strategicznych ustępstw i reorganizacji.

Krytyka i kwestia praw człowieka

Peszmerga, podobnie jak inne formacje wojskowe działające w warunkach konfliktu, była przedmiotem zarzutów dotyczących nadużyć, łamania praw człowieka i braku pełnej odpowiedzialności za działania niektórych oddziałów. Organizacje praw człowieka wskazywały również na problemy związane z przymusowym przesiedlaniem ludności, konfiskatami mienia i przypadkami rekrutacji dzieci w rejonach objętych konfliktem. Władze KRG i dowództwa peszmergi wielokrotnie deklarowały chęć wzmocnienia standardów i mechanizmów rozliczalności, lecz realizacja tych deklaracji bywała utrudniona przez warunki wojenne i polityczne podziały.

Stan obecny i perspektywy

Peszmerga pozostaje kluczowym elementem bezpieczeństwa irackiego Kurdystanu. Chociaż dążenia do pełnej integracji i centralizacji dowodzenia trwają od dekad, faktyczne scalenie formacji napotyka opór lokalnych interesów politycznych. W obliczu zmieniających się zagrożeń — od resztek struktur IS po napięcia polityczne z Bagdadem — peszmerga nadal jest głównym gwarantem obrony regionu i istotnym partnerem dla międzynarodowych sojuszników, którzy prowadzą szkolenia i wspierają modernizację jej struktur.