Pelagornis to rodzaj ogromnych, kopalnych ptaków. Jeden z gatunków, P. sandersi, jest jednym z największych ptaków, jakie kiedykolwiek znaleziono. Jego rozpiętość skrzydeł była dwukrotnie większa niż największego albatrosa. Jego rozpiętość skrzydeł szacuje się na około 6,4 do 7,4 metra. Skamielina tego konkretnego gatunku pochodzi z oligocenu, około 25 milionów lat temu (mya).

Pelagornitydy to wymarła grupa ptaków znana z kostnych, przypominających zęby wypustek dzioba, dużych rozmiarów i silnie zmodyfikowanych kości skrzydeł. W literaturze naukowej bywają nazywane Pelagornithidae lub Odontopterygiformes. Istnieje wiele pytań dotyczących ich ekologii i pozycji filogenetycznej — brak bezpośrednich danych molekularnych powoduje, że ich pokrewieństwo z współczesnymi grupami ptaków pozostaje przedmiotem dyskusji.

Budowa i przystosowania

Charakterystyczną cechą pelagornitów są tzw. pseudozęby — kostne wypustki brzegu górnej i dolnej szczęki, które wyglądały jak zęby, ale nie były prawdziwymi zębami. Były one pokryte nabłonkiem rogowym i prawdopodobnie pomagały w chwytaniu śliskich ryb i głowonogów. Kości pelagornitów były pneumatyczne i lekkie, co w połączeniu z długimi, wąskimi skrzydłami o dużym współczynniku wydłużenia dawało bardzo efektywne zdolności szybowania.

Ekologia i sposób życia

Analizy morfologiczne wskazują, że pelagornitydy były wybitnymi szybowcami, dobrze przystosowanymi do lotu dalekodystansowego nad otwartym oceanem. Najbardziej prawdopodobne sposoby zdobywania pokarmu to zbieranie ryb i kałamarnic z powierzchni wody (surface-seizing) oraz chwytanie ofiar bez zanurzania się na dużą głębokość. Ich budowa szkieletu sugeruje, że nie były sprawnymi nurkami jak niektóre współczesne nurkujące ptaki morskie, lecz wykorzystywały dynamiczne i slope soaring — czyli wykorzystywały gradienty wiatru nad falami i podmuchy przy klifach, by przemieszczać się na duże odległości przy minimalnym zużyciu energii.

Pelagornitydy prawdopodobnie gniazdowały na odległych wyspach i stromych klifach, podobnie jak wiele współczesnych ptaków morskich, co chroniło je przed drapieżnikami lądowymi. Dokładne zachowania rozrodcze i opieka nad młodymi pozostają jednak mało poznane z powodu ubogiego zapisu kopalnego stanowisk lęgowych.

Występowanie i różnorodność

Skamieniałości pelagornitów znaleziono na niemal wszystkich kontynentach, co świadczy o ich kosmopolitycznym zasięgu. Grupa ta pojawia się w zapisie kopalnym od okresu paleocenu do pliocenu, a jej przedstawiciele byli zróżnicowani wielkościowo — od relatywnie niewielkich do olbrzymich form, takich jak wspomniany P. sandersi. Po oligocenie i miocenie pojawiły się także mniejsze gatunki, lecz ogólna linia ewolucyjna zakończyła się pod koniec pliocenu.

Wyginięcie

Pelagornitydy wyginęły około 2,5–3 milionów lat temu (koniec pliocenu). Przyczyny wyginięcia nie są jednoznaczne, ale naukowcy wskazują kilka prawdopodobnych czynników: zmiany klimatyczne i ochłodzenie oceanów, przemodelowanie cyrkulacji oceanicznej i spadek produktywności morskiej, zmiany zasobów pokarmowych oraz konkurencja ze strony innych grup morskich (np. ssaków morskich i rozwijających się nowoczesnych ptaków morskich). Zmiany poziomu mórz i utrata odpowiednich obszarów lęgowych mogły dodatkowo przyspieszyć proces wyginięcia.

Znaczenie i badania

Pelagornis i inne pelagornitydy są istotne dla zrozumienia ewolucji przystosowań do życia pelagicznego u ptaków oraz granic wielkości lotnych organizmów. Odkrycia takie jak skamieniałość P. sandersi dostarczyły cennych informacji na temat ekstremów anatomicznych i aerodynamicznych, jakie osiągnęły niektóre wymarłe ptaki. Mimo to wiele aspektów ich biologii — dokładna dieta, strategie lęgowe i szczegóły filogenezy — pozostaje nadal badanych.