Rowy oceaniczne — definicja, powstawanie i najgłębsze miejsca

Rowy oceaniczne: definicja, proces powstawania przez subdukcję i najgłębsze miejsca świata — od Rowu Mariańskiego po najgłębsze tajemnice oceanów.

Okopy oceaniczne (często nazywane także rowami oceanicznymi) to bardzo wąskie, głębokie i zwykle o stromych zboczach depresje na dnie oceanów. Powstają w miejscach zetknięcia się płyt tektonicznych i odgrywają kluczową rolę w dynamice skorupy ziemskiej oraz w procesach generujących trzęsienia ziemi i tsunami.

Powstawanie

Rowy oceaniczne tworzą się przeważnie w wyniku procesu subdukcji, gdy cięższa płyta oceaniczna zanurza się pod lżejszą płytę kontynentalną lub inną płytę oceaniczną. W tekście poniżej pozostawiono oryginalne odnośniki:

Rowy oceaniczne powstają zazwyczaj wtedy, gdy płyta skorupiaków morskich wsuwa się pod lżejszą płytę kontynentalną lub inną płytę oceaniczną. Uważa się, że działa ona w zależności od gęstości. Gdy jedna płyta wsuwa się pod drugą, nazywa się to subdukcją. Gdy cięższa płyta opada, długi, wąski element powodujący jej ześlizgiwanie się nazywany jest "strefą subdukcji". To właśnie tutaj tworzą się okopy oceaniczne.

Ruchy płyt zachodzą z prędkościami typowo rzędu kilku do kilkunastu centymetrów na rok; to właśnie dzięki takim względnym przemieszczaniom powstają i utrzymują się długie strefy subdukcji, w których formują się rowy. Procesowi temu towarzyszy zaginanie skorupy, intensywne naprężenia i często związana z nimi aktywność sejsmiczna oraz wulkanizm.

Charakterystyka i rozmiary

Rowy mają zwykle bardzo strome boki i dno niższe od otaczającego dna morskiego. Mogą osiągać długości rzędu tysięcy kilometrów, nawet do około 2400 km (około 1500 mil). Ich szerokość jest stosunkowo niewielka w porównaniu z długością — najczęściej kilkadziesiąt kilometrów, choć zdarzają się miejsca szersze (nawet ponad 100 km). Głębokości sięgają wielu kilometrów: co najmniej pięć rowów ma głębokość przekraczającą 10 km.

W ścianach rowów i strefach przybrzeżnych występuje intensywny transport osadów (z dna kontynentalnego ku równinie abisalnej i dalej w kierunku rowu), a także akumulacja materiałów przyniesionych przez prądy dennego spływu (turbidyty). Dno rowów bywa przykryte warstwami mułu i osadów, ale w niektórych odcinkach odsłania się skała bazaltowa lub fragmenty płyt subdukujących.

Aktywność sejsmiczna i wulkaniczna

Rowy są miejscami intensywnej aktywności sejsmicznej — ruchy subdukcyjne powodują częste trzęsienia ziemi i mogą generować tsunami. Wulkanizm związany ze strefami subdukcji zwykle objawia się zarówno w postaci łańcuchów wysp wulkanicznych, jak i wulkanizmu kontynentalnego. Najczęściej wulkanizm widoczny jest na skutek topienia poddawanej subdukcji płyty, co prowadzi do powstawania magmy i formowania łuków wulkanicznych.

W rezultacie wiele wysp i seamountów (wygasłych lub aktywnych wulkanów podwodnych) układa się w łuki wyspowe, które zwykle biegną równolegle do wklęsłych krawędzi wykopu. Przykłady takich struktur występują w zachodniej części Pacyfiku oraz w rejonie Wysp Aleutyjskich.

Najgłębsze miejsca

Najgłębszym znanym obszarem oceanicznym jest rejon Rowu Mariańskiego. W tekście pozostawiono oryginalne odnośniki:

Co najmniej pięć wykopów ma ponad 6 mil (10 km) głębokości. Największa głębokość oceanu, jaką można usłyszeć, znajduje się w Challenger Deep w Mariana Trench, na głębokości 11.034 m (36.201 stóp) poniżej poziomu morza.

W pobliżu wyspy Guam znajduje się słynny Rowu Mariańskiego, w którym Płyta Pacyfiku opada pod czołową krawędzią Płyty Euroazjatyckiej. Mierzony na wysokości 36 201 stóp — ponad 11 km głębokości — jest to najgłębsze znane miejsce w każdym oceanie. W 1960 roku dwóch mężczyzn w batyskafie Triest dotarło do dna Rowu Mariańskiego. Późniejsze zejścia i badania (w tym misyjne nurkowania za pomocą bezzałogowych pojazdów i pojazdu obsługiwanego) dostarczyły dodatkowych danych o warunkach panujących w strefie hadal.

Inne głębokie rowy na świecie to m.in. rów Tonga (rekordowo głęboki poza Mariannami), rów Kurylsko-Kamczacki, rów Filipiński, rów Kermadec, rów Puerto Rico, Okop Peruwiańsko-Chileński (znany też jako rów Atakamski) oraz rozległy Południowy Okop Sandwich między Ameryką Południową a Antarktydą, a także Okop Aleutyjski.

Strefa hadal i życie w rowach

Najgłębsze części rowów tworzą tzw. strefę hadal (poniżej około 6 000 m). Warunki są ekstremalne: bardzo wysokie ciśnienie, niska temperatura, brak światła i ograniczone zasoby pokarmowe. Mimo to w rowach odkryto wyspecjalizowane formy życia — m.in. skorupiaki (amfipody), foraminifera, robaki, bakterie i archeony — które przystosowały się do życia w takich warunkach. Badania genetyczne i ekologiczne wskazują, że organizmy te często wykorzystują opadający detrytus, szczątki martwych organizmów i chemiczne źródła energii.

Badania i znaczenie naukowe

Rowy oceaniczne są obszarami intensywnych badań geologicznych, biologicznych i oceanograficznych. Badania obejmują pomiary topografii dna za pomocą echosond wielowiązkowych, wiercenia osadów, pobieranie próbek skał i sedymentów, a także obserwacje przy użyciu robotów podwodnych (ROV) i bezzałogowych pojazdów (AUV). Poznanie procesów zachodzących w rowach ma znaczenie dla zrozumienia globalnego krążenia płyt tektonicznych, historii geologicznej Ziemi i ryzyka związanego z trzęsieniami i tsunami.

Ryzyka i ochrona

Strefy subdukcji i rowy are związane z poważnymi zagrożeniami naturalnymi dla lądów przyległych: silne trzęsienia ziemi i powstałe w ich następstwie tsunami mogą mieć katastrofalne skutki. Z drugiej strony, ekologiczne funkcje rowów (np. magazynowanie osadów, siedliska unikalnej fauny) sprawiają, że są one istotne dla bioróżnorodności morskiej. Ochrona i zrównoważone badania tych rejonów wymagają międzynarodowej współpracy i stosowania metod minimalnie inwazyjnych.

Podsumowanie

• Rowy oceaniczne to długie, wąskie i głębokie struktury dna oceanicznego powstające w wyniku subdukcji.
• Towarzyszy im silna aktywność sejsmiczna, a często także wulkanizm i tworzenie łuków wyspowych.
• Najgłębszym znanym miejscem jest rejon Challenger Deep w Rowie Mariańskim, z głębokością przekraczającą 11 km.
• Mimo ekstremalnych warunków rowy są siedliskiem wyspecjalizowanych organizmów i ważnym obiektem badań naukowych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest rów oceaniczny?

P: Jak powstają rowy?

P: Jak głęboki może być rów oceaniczny?

P: Jaki rodzaj aktywności występuje w rowach?

P: Czy istnieją jakieś godne uwagi przykłady rowów na świecie?

Szukaj według litery