Do rzędu Notostraca należą tylko dwa żyjące rodzaje: Triops i Lepidura. Te dwa rodzaje są uważane za "żywe skamieniałości", ponieważ ich zewnętrzna budowa morfologiczna zmieniła się bardzo nieznacznie od czasów triasu.

Notostraca, czyli krewetki kijanki, są wszystkożercami żyjącymi na dnie tymczasowych basenów i płytkich jezior. Występują w zbiornikach wodnych na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Rośną bardzo szybko i mogą osiągnąć dojrzałość w ciągu kilku dni do kilku tygodni; niektóre populacje wykazują ekstremalnie krótki cykl życiowy — rekordowa samica żyła tylko 100 dni. Kiedy tymczasowe zbiorniki wysychają, dorosłe osobniki zazwyczaj giną, lecz ich jajeczka zatrzymują rozwój. Po ponownym nawodnieniu jaja „ożywają” i wykluwają się z nich nowe krewetki. Ten mechanizm przetrwania nazywa się diapauzą — jaja mogą pozostawać uśpione nawet przez dwadzieścia lat, zanim nastąpi wykiełkowanie.

Wygląd i budowa

Krewetki kijanki mają charakterystyczną, płaską tarczę pancerza (carapace), która przykrywa przednią część ciała, oraz wydłużone, segmentowane odwłoki zakończone parą długich przydatków (telson i furca ogonowa). Ciało pokryte jest wieloma parami odnóży tułowiowych wykorzystywanych do chodzenia po dnie i filtrowania pokarmu. Osiągają zwykle kilka centymetrów długości, choć niektóre osobniki mogą dorastać do ponad 10 cm.

Tryb życia i odżywianie

Triops i Lepidura są wszystkożerne: żywią się szczątkami roślinnymi, bakteriami, glonami, drobnymi bezkręgowcami, jajami innych organizmów, a także drobnymi rybami i kijankami, jeśli są dostępne. Aktywnie przeszukują dno, wzruszając osady i odsłaniając pożywienie; w ten sposób pełnią ważną rolę w mieszaniu osadów i obiegu składników odżywczych w tymczasowych ekosystemach.

Rozród i diapauza

Strategie rozrodcze u notostraców są zróżnicowane — występują gatunki rozmnażające się płciowo, ale także populacje partenogenetyczne (samice mogą składać zapłodnione lub niezapłodnione jaja, które dają początek nowym osobnikom). Jaja są pokryte twardą osłonką (cysta), odporną na wysychanie, niskie i wysokie temperatury oraz inne niekorzystne warunki. W stanie diapauzy rozwój embrionalny zostaje zatrzymany na wczesnym etapie; warunki takie jak nawodnienie, odpowiednia temperatura, natlenienie i czasami zmiana światła stanowią sygnał do wznowienia rozwoju i wyklucia. Dzięki temu zapas jaj w osadzie może tworzyć banki genetyczne i zasoby populacyjne przetrzymujące lata suszy.

Rozprzestrzenianie i znaczenie ekologiczne

Jaja notostraców mogą być przenoszone na duże odległości przez ptaki brodzące, ssaki lub zlepione z materiałem roślinnym, co ułatwia zasiedlanie nowych, tymczasowych zbiorników. W ekosystemie pełnią funkcję zarówno drapieżników drobnych bezkręgowców, jak i detrytusożerców; ich ruchy po dnie wpływają na strukturę osadów i wymianę tlenu. Są też źródłem pożywienia dla ptaków i innych zwierząt wodnych.

Hodowla, znaczenie dla człowieka i ochrona

Krewetki kijanki bywają hodowane w celach edukacyjnych (zestawy do obserwacji wykluwania) oraz jako atrakcyjne zwierzęta w małych zbiornikach. Mimo że wiele populacji potrafi odtwarzać się szybko po powodzi, utrata siedlisk — osuszanie terenów pod rolnictwo, zanieczyszczenia, nieregularne użytkowanie gruntów i stosowanie pestycydów — może prowadzić do lokalnych wyginięć. Ochrona tymczasowych zbiorników wodnych i uwzględnianie ich znaczenia ekologicznego są ważne dla zachowania różnorodności gatunków notostraców.

Fascynujące fakty

  • Notostraca nazywane są często „krewetkami kijankami” lub „tadpole shrimp” ze względu na kształt ciała.
  • Określenie „żywe skamieniałości” odnosi się do ich długiej historii ewolucyjnej i niewielkich zmian morfologicznych od epoki triasu.
  • Jaja mogą tworzyć długotrwałe banki w osadach, pozornie „przechowując” populację przez dekady suszy.