Niska (Stara) Tama Asuańska — zapora na Nilu w Asuanie, Egipt

Historia i budowa

Zapora została wzniesiona przez Brytyjczyków w latach 1899–1902 i w chwili oddania do użytku była uznawana za największą zaporę murową na świecie. Zlokalizowano ją w rejonie dawnej pierwszej katarakty Nilu, około 1000 km w górę rzeki i około 690 km (w linii prostej) na południowy wschód od Kairu. Budowa i późniejsze prace były związane z ówczesną sytuacją polityczną — Egipt znajdował się pod silnym wpływem brytyjskim, a władzę formalnie sprawował kedyw Abbas II.

Przeznaczenie i wpływ na irygację

Głównym celem zapory było magazynowanie corocznych wód powodziowych Nilu w celu zapewnienia stałego dopływu wody w porze suchej i umożliwienia rozszerzenia nawadniania na większe obszary rolnicze. Początkowa wysokość konstrukcji była jednak ograniczona m.in. z uwagi na troskę o Świątynię Izydy na wyspie Philae — obawa przed zalaniem wnętrz sanktuarium powstrzymywała znaczne podwyższanie korony zapory. Świątynię tę w drugiej połowie XX wieku przeniesiono na wyspę Agilkia w jeziorze Nasser jako część międzynarodowej akcji ratowania zabytków przed zalaniem po wybudowaniu większej tamy.

Modernizacje i następstwa

Pierwotna pojemność retencyjna zapory okazała się niewystarczająca dla rosnących potrzeb irygacyjnych, dlatego konstrukcję podwyższano dwukrotnie — w latach 1907–1912 i ponownie w latach 1929–1933. Mimo tych prac zdarzały się groźne sytuacje; w 1946 r. poziom wody zbliżył się do przelewu, co pokazało ograniczenia dalszych podwyższeń. Ostatecznie konieczność znacznie większego magazynowania i kontroli floods doprowadziła do budowy znacznie większej zapory — Tamy Asuańskiej — usytuowanej w górę rzeki i oddanej do użytku w połowie XX wieku.

Produkcja energii i stan obecny

Drugą ważną funkcją Niskiej Zapory Asuańskiej było wytwarzanie energii elektrycznej. Zapora napędzała turbiny wodne oraz generatory, dzięki czemu użytkownicy lokalni uzyskali dostęp do prądu. Technologia ta (hydroelektrownia) rozwijała się od XIX wieku w takich krajach jak Anglia i Niemcy, a do 1900 roku była już stosowana m.in. w USA i większości krajów europejskich. Egipt korzystał z tych rozwiązań w okresie kontroli brytyjskiej. Dziś główną rolę w wytwarzaniu energii w regionie pełni większa tamą znajdująca się w górę rzeki, jednak Stara Zapora zachowała znaczenie historyczne i w niektórych zakresach technicznych nadal znajduje zastosowanie.

Znaczenie kulturowe i turystyczne

Niska Zapora Asuańska jest ważnym zabytkiem inżynierii oraz świadectwem przełomowego etapu rozwoju infrastruktury wodnej w Egipcie. W jej sąsiedztwie znajdują się liczne zabytki starożytnego Egiptu, a obszar Asuanu przyciąga turystów zainteresowanych zarówno historią, jak i współczesnymi rozwiązaniami hydrotechnicznymi. Przeniesienie Świątyni Izydy na wyspę Agilkia stało się jednym z najbardziej znanych przykładów międzynarodowej ochrony dziedzictwa kulturowego.

• Typ: zapora murowa, grawitacyjna (fundamentowa)
• Budowa: 1899–1902 (pierwotne wzniesienie)
• Modyfikacje: podwyższenia 1907–1912 oraz 1929–1933
• Główne funkcje: regulacja przepływu Nilu, magazynowanie wód powodziowych, wsparcie nawadniania, produkcja energii

Stara Zapora Asuańska pozostaje istotnym elementem historii hydrotechniki w regionie i — mimo że jej rola została częściowo przejęta przez większe inwestycje — nadal stanowi punkt odniesienia dla badań nad zarządzaniem zasobami wodnymi i ochroną dziedzictwa kulturowego.