Śródziemie to fikcyjny świat fantasy wymyślony przez J.R.R. Tolkiena. Kilka z jego książek, takich jak Hobbit i Władca Pierścieni, rozgrywa się właśnie w tym świecie. Ma to być dawno miniony, mitologiczny czas naszej Ziemi — część większego uniwersum Tolkiena, którego celem było stworzenie sztucznej mitologii i historii dla znanego świata.

Pozycje literackie

Najbardziej znane opowieści osadzone w Śródziemiu to Hobbit i Władca Pierścieni, rozgrywa się właśnie w. Jednak Tolkien pracował nad historią tego świata znacznie dłużej i szerzej — do kręgu jego dzieł należą także Silmarillion (zbiór mitów i legend tworzących rdzeń legendarium), Nieukończone opowieści oraz monumentalny cykl redagowany po śmierci autora: The History of Middle-earth. Razem te utwory przedstawiają długą, wielowarstwową historię Śródziemia sięgającą tysięcy lat.

Geografia i kosmologia

Śródziemie to w sensie wewnątrzfikcyjnym jeden kontynent w świecie zwanym Arda, a Arda z kolei istnieje w szerokim kosmicznym porządku zwanym Eä. W praktyce jednak termin "Śródziemie" bywa używany potocznie na określenie całego uniwersum Tolkiena i wszystkich opowieści z nim związanych.

W obrębie samego Śródziemia wyróżnić można wiele regionów i krain, m.in.:

  • Eriador (zachód), gdzie leżą Shire i Bree;
  • Rhovanion (Środkowa Ziemia Północna), obejmujące Mroczną Puszczę i Miasto na Vrath;
  • Gondor i Rohan (południe), kluczowe państwa w epopei Władcy Pierścieni;
  • Mordor (wschód/południe), siedziba Saurona i miejsca działań wojny o Pierścień.

Ludy, rasy i języki

Śródziemie zamieszkują liczne rasy i narody. Najważniejsze z nich to:

  • Elfy — nieśmiertelne, o bogatej kulturze i własnych językach;
  • Krasnoludy — rzemieślniczy lud górniczy;
  • Ludzie — śmiertelni, o wielu królestwach i odmianach;
  • Hobbici — prosty, rolniczy naród zamieszkujący Shire;
  • oraz mniejsze i złowrogie istoty: orki, trolle, Nazgûle, inne stworzenia i duchy.

Tolkien, będąc z wykształcenia filologiem, stworzył dla Śródziemia rozbudowane systemy językowe — m.in. Quenya i Sindarin — oraz alfabetów (np. tengwar, cirth). Języki te nie są jedynie ozdobą: wiele wydarzeń i nazw w historii Śródziemia wynika bezpośrednio z ich ewolucji.

Historia i epoki

Historia Śródziemia rozgrywa się na tle długich okresów zwanych Erami (Wiekami). Najważniejsze z nich to:

  • Pierwszy Wiek — czasy narodzin i wojen Elfów i Morgotha (głównego zła w wczesnej mitologii);
  • Drugi Wiek — m.in. upadek Númenoru i wznoszenie potęgi Saurona;
  • Trzeci Wiek — wydarzenia Hobbita i Władcy Pierścieni, rozgrywa się właśnie w, w tym Wojna o Pierścień.

Wcześniejsze wydarzenia kosmologiczne opisane są w opowieściach o stworzeniu świata (Ainulindalë) oraz w konflikcie bogopodobnych Istot zwanych Ainurami.

Mitologia, źródła i tematy

Tolkien czerpał inspiracje z mitów nordyckich, anglosaskich, celtyckich i greckich, lecz przetwarzał je w unikalny sposób. Jego celem była stworzenie spójnego, wewnętrznie logicznego sztucznego mitu — mitologii dla Anglii. W twórczości Tolkiena wyraźne są motywy przyjaźni, ofiary, przemijania, pamięci i językowej kreacji świata.

Mapy, materiały i badania

Tolkien osobiście rysował mapy Śródziemia, a jego rękopisy zawierają liczne korekty nazw, genealogii i chronologii. Po jego śmierci syn Christopher Tolkien oraz inni badacze opracowali i opublikowali wiele niepublikowanych materiałów, składających się na tzw. legendarium.

Wpływ kulturowy i adaptacje

Opowieści osadzone w Śródziemiu miały ogromny wpływ na literaturę fantasy i kulturę popularną. Najszerzej znane adaptacje to kinowe trylogie Petera Jacksona (filmy oparte na Hobbicie i Władcy Pierścieni), liczne adaptacje radiowe, teatralne, gry komputerowe i planszowe oraz bogata twórczość fanowska. Dzieło Tolkiena stało się przedmiotem badań literackich, lingwistycznych i historycznych.

Nazewnictwo

"Śródziemie" w językach stworzonych przez Tolkiena bywa nazywane Endor (lub Endóre) i Ennor w fikcyjnych elfickich językach Quenya i Sindarin. Sam termin "Middle-earth" pochodzi z anglosaskiego pojęcia middangeard, oznaczającego świat ludzi.

Śródziemie to nie tylko tło dla przygód — to rozległa, szczegółowo przemyślana konstrukcja literacka, łącząca filologię, historię i mitologię, która stała się jednym z najważniejszych osiągnięć literatury fantasy XX wieku.