Zapałka — budowa, rodzaje, historia i zastosowania
Kompletny przegląd zapałki: definicja, budowa, rozwój historyczny, główne typy, zastosowania oraz zagadnienia bezpieczeństwa i ochrony środowiska.
Przegląd
Zapałka to prosty przyrząd służący do rozpalania ognia w kontrolowanych warunkach. Zazwyczaj składa się z cienkiego trzonka wykonanego z drewna lub utwardzonego kartonu oraz główki z substancji łatwopalnej, która zapala się w wyniku tarcia lub pobudzenia elektrycznego. Zapałki są tanie, łatwe w użyciu i szeroko rozpowszechnione na świecie jako jednorazowe źródło płomienia.
Galeria obrazów
10 Obrazy
Budowa i zasada działania
Podstawowe części zapałki to trzonek i główka. Trzonek może być wykonany z drewna (najczęściej sosnowego) drewna lub z utwardzonego papieru kartonowego. Główka zawiera mieszankę utleniacza (np. chlorek potasu, chloryn), substancji palnych i dodatków zwiększających tarcie. W zapałkach zapalających się przez tarcie reakcję inicjuje uderzenie o szorstką powierzchnię — dzięki temu powstaje energia cieplna i zapłon.
- Składniki główki: utleniacz, siarka lub łatwopalne związki, wypełniacze i spoiwo (np. żelatyna lub klej).
- Powierzchnia zapalająca: w zapałkach bezpiecznych czerwony fosfor znajduje się na pasku ściernym pudełka, natomiast w zapałkach typu "strike-anywhere" (możliwość zapalenia na dowolnej szorstkiej powierzchni) stosuje się związki fosforu bezpośrednio w główce.
- Dodatki: barwniki, środki przeciwpleśniowe i warstwa wosku lub impregnatu dla zwiększenia odporności na wilgoć.
Krótka historia
Pierwsze praktyczne zapałki tarciowe przypisuje się Johnowi Walkerowi (Anglia, początek XIX w.), który wytworzył mieszankę zapalającą przez tarcie. Późniejsze udoskonalenia dotyczyły bezpieczeństwa i trwałości; w połowie XIX wieku wynaleziono tzw. zapałki bezpieczne, z oddzielnym paskiem zawierającym czerwony fosfor. Rozwój przemysłu zapałczanego wiązał się też z problemami zdrowotnymi: stosowanie białego fosforu powodowało poważne choroby zawodowe, co doprowadziło do stopniowego wyeliminowania tego surowca.
Rodzaje i zastosowania
Istnieje kilka głównych typów zapałek oraz specjalnych odmian:
- zapałki bezpieczne (wymagają paska zapalającego na pudełku),
- zapałki typu "strike-anywhere" (zapłon na każdej wystarczająco szorstkiej powierzchni),
- zapałki kuchenne i długie do zapalania pieców i świec,
- zapałki wodo- i wiatroszczelne (z powłoką wosku lub specjalnym topnikiem),
- zapałki elektryczne używane w modelarstwie i zapłonie ładunków pyrotechnicznych — w tym kontekście warto zobaczyć zapałki elektryczne oraz rolę prądu przy zapłonie.
Zapałki są używane do zapalania ognisk, świec, palników gazowych, kominków oraz w sytuacjach awaryjnych lub survivalowych. Zastosowania przemysłowe obejmują urządzenia wymagające kontrolowanego zapłonu oraz niektóre procesy laboratoryjne.
Produkcja, bezpieczeństwo i wpływ na zdrowie
Produkcja zapałek obejmuje cięcie trzonków, zanurzanie ich w roztworach chemicznych formujących główkę, suszenie i pakowanie w pudełka. Pudełka często zawierają pasek zapalający oraz grafikę reklamową; zbiorcze opakowania są powszechne w handlu detalicznym. Zapałki sprzedawane są w pudełkach opakowaniach lub w mniejszych pudełeczkach.
Stosowanie i przechowywanie zapałek wymaga ostrożności: łatwopalne główki, wilgoć, dzieci oraz niewłaściwy transport mogą prowadzić do wypadków. W historii przemysłu zapałkowego problemem było zatrucie pracowników białym fosforem, prowadzące do tzw. „phossy jaw”; wyeliminowanie tych związków poprawiło bezpieczeństwo. W życiu codziennym zapałki pozostają biodegradowalne i relatywnie bezpieczne przy prawidłowym użytkowaniu.
Ciekawostki i rozróżnienia
Terminologia potoczna i historyczna jest bogata: "lucifer" to stare określenie zapałki, a kolekcjonowanie pudełek po zapałkach (phillumenia) stało się formą hobby. Istnieją też artystyczne i reklamowe zastosowania opakowań oraz muzea poświęcone historii zapałek. Dla dodatkowych informacji i materiałów referencyjnych zobacz: kartonowe zapałki, zasada tarcia, fosfor, spoiwa, oraz praktyczne porady dotyczące przechowywania: drewno, ogień, definicja.
Wczesne mecze
O zapałkach, w których używano siarki, wspominał już w starożytnym Rzymie Martial. Nazywał je sulphurata.
Około roku 1530 zapałki pojawiły się w Europie. Pierwsza nowoczesna, samozapalająca się zapałka została wynaleziona w 1805 roku przez K. Chancela, asystenta profesora Louisa Jacquesa Thénarda z Paryża. Główka zapałki wykonana była z mieszaniny chloranu potasu, siarki, cukru i gumy. Zapalało się je przez zanurzenie końcówki zapałki w małej azbestowej buteleczce wypełnionej kwasem siarkowym. Zapałki tego typu były dość drogie, a ich używanie niebezpieczne, dlatego też zapałki Chancela nigdy nie zyskały dużej popularności.
Mecze specjalnego przeznaczenia
Zapałki burzowe, znane również jako zapałki ratunkowe lub zapałki z flarą, mają łatwy do uderzenia czubek jak zwykłe zapałki, ale większa część patyczka jest pokryta łatwopalnym związkiem, który będzie się palił nawet przy silnym wietrze. Posiadają powłokę woskową, która czyni je wodoodpornymi. Są one składnikiem wielu zestawów przetrwania. Ta konkretna zapałka została użyta w pierwszych masowo produkowanych koktajlach Mołotowa.
"Zapałki bengalskie" to tak naprawdę małe ręczne fajerwerki podobne do iskrowników. Są one podobne w formie do zapałek burzowych, ale zawierają związki strontu lub baru w związku na patyku, aby wytworzyć odpowiednio czerwony lub zielony płomień.
Inne strony
- Dziewczynka z zapałkami
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest zapałka?
O: Zapałka to narzędzie służące do rozpalania ognia w kontrolowanych warunkach.
P: Czym pokryta jest zapałka na jednym końcu?
O: Zapałka jest pokryta materiałem, który zapala się w wyniku tarcia.
P: Jak nazywa się zapalający koniec zapałki?
O: Zapalający koniec zapałki nazywany jest "główką" zapałki.
P: Jaki jest aktywny składnik główki zapałki?
O: Aktywnym składnikiem główki zapałki jest środek utleniający, taki jak chloran potasu, zmieszany z siarką, wypełniaczami i proszkiem szklanym, a także żelatyną jako spoiwem.
P: W jaki sposób zapałki są pakowane?
O: Zapałki są sprzedawane w wielokrotnościach, zapakowane razem w pudełku lub w pudełkach zapałek.
P: Jakie są dwa główne rodzaje zapałek?
O: Dwa główne rodzaje zapałek to zapałki bezpieczne, które można uderzać tylko o specjalnie przygotowaną powierzchnię; oraz zapałki do uderzania wszędzie, do których można użyć dowolnej powierzchni o odpowiednim współczynniku tarcia.
P: Czym są zapałki elektryczne?
O: Zapałki elektryczne to zapałki, które wykorzystują energię elektryczną zamiast tarcia do wytworzenia ognia.
Powiązane artykuły
Autor
AlegsaOnline.com Zapałka — budowa, rodzaje, historia i zastosowania Leandro Alegsa
URL: https://pl.alegsaonline.com/art/62774