Powieści i opowiadania o Marsie są popularne od ponad stu lat. Jednym z powodów jest dramatyczny czerwony kolor planety, który od dawna pobudza wyobraźnię. Innym — bliskość Marsa wobec Ziemi i fakt, że wygląda on w pewien sposób „ziemsko”: ma pory roku, pory dnia i noc oraz pewne cechy geologiczne sugerujące kiedyś obecność wody. Dodatkowo Mars stał się sceną opowieści o kontaktach z obcymi, inwazjach, upadłych cywilizacjach, wyprawach kolonizacyjnych i procesach terraformowania — czyli przekształcania planety, by była zdatna do życia dla ludzi.

Pod koniec XIX wieku astronom Giovanni Schiaparelli doniósł, że widział na Marsie sieć rysunków, które opisał włoskim słowem canali. W tłumaczeniach anglojęzycznych termin ten przyjął formę „kanały”, co sugerowało sztuczne, wykopane koryta wodne. Błędne lub przesadzone odczytanie obserwacji Schiaparellego (wzmocnione później przez Percivala Lowella) zrodziło w wyobraźni publicznej koncepcję inteligentnych mieszkańców Marsa i widmo rozległych, technicznie zaawansowanych społeczeństw.

Wpływ obserwacji i misji kosmicznych na literaturę

Początkowe spekulacje o kanałach i „zielonych” mieszkańcach Marsa silnie kształtowały literaturę końca XIX i początku XX wieku. W miarę rozwoju teleskopów a potem sond międzyplanetarnych (Mariner, Viking, Mars Global Surveyor, Spirit, Opportunity, Curiosity, Perseverance) obraz Marsa uległ korekcie: brak naturalnych kanałów, surowy klimat, niska gęstość atmosfery i brak dowodów na złożone formy życia. To przesunęło literacki obraz Marsa — od świata pełnego cywilizacji do planety raczej opuszczonej, przetrzebionej lub wymagającej od ludzi dużych wysiłków, by na niej przeżyć.

Główne tematy i motywy w literaturze marsjańskiej

  • Inwazje i kontakt — klasyczne opowieści o spotkaniu z obcymi, często wykorzystywane do refleksji nad kolonializmem i technologią (np. H. G. Wells).
  • Utracone cywilizacje — romantyczne, fantastyczne wizje dawnej, wysokiej kultury marsjańskiej, z ruinami i tajemnicami.
  • Eksploracja i kolonizacja — opowieści o pierwszych ekspedycjach, osadnikach i budowie społeczeństw na obcej planecie; często poruszają kwestie etyczne, ekologiczne i społeczne.
  • Dying Mars / planeta w odwrocie — Mars jako „wymierająca” planeta, co staje się tłem do nostalgii, refleksji o cywilizacjach i odpowiedzialności ludzkiej.
  • Hard science i terraforming — realistyczne podejście do problemów technicznych i biologicznych związanych z życiem na Marsie (np. prace K. S. Robinsona).
  • Allegorie społeczne — Mars jako lustro dla problemów Ziemi: wojny, rasizmu, imperializmu, zmian klimatu.

Wybrane wpływowe utwory i autorzy

  • H. G. Wells — Wojna światów (The War of the Worlds, 1898): klasyka gatunku o inwazji mieszkańców Marsa na Ziemię; silna metafora technologicznej przewagi i kolonializmu.
  • Edgar Rice Burroughs — cykl o Barsoom (np. A Princess of Mars, 1912): pulpowe, romantyczne przygody na „Barsoomie” — barwny, pełen wojowników i księżniczek Mars; wpłynął na popkulturę i wyobrażenia o Marsie jako miejscu akcji przygodowych.
  • Aleksiej Tołstoj — Aelita (1923): radziecka powieść z elementami rewolucji i utopii/oskarżenia przemocy, jedna z pierwszych radzieckich fantazji o Marsie.
  • Ray Bradbury — Kroniki marsjańskie (The Martian Chronicles, 1950): zbiór nowel, w których marsjańskie motywy wykorzystane są do refleksji nad kolonizacją, pamięcią i ludzką naturą; liryczny, poetycki ton.
  • Arthur C. Clarke — The Sands of Mars (1951): przygodowo-naukowa opowieść o pierwszych krokach ludzkości na Marsie.
  • Philip K. Dick — Martian Time-Slip (1964): eksperymentalne, psychologiczne i filozoficzne spojrzenie na rzeczywistość i percepcję na tle kolonii marsjańskiej.
  • Kim Stanley Robinson — Trylogia o Marsie (Czerwony Mars, Zielony Mars, Błękitny Mars; lata 1990.): obszerne, realistyczne studium kolonizacji i terraformowania Marsa, uwzględniające aspekty polityczne, społeczne i naukowe — wzorzec „hard SF” dotyczący Marsa.
  • Andy Weir — Marsjanin (The Martian, 2011): współczesny przykład „hard SF” łączący naukową rzetelność z humorem i dramatem przetrwania pojedynczego astronauty na Marsie; doczekał się również ekranizacji.
  • Znaczące adaptacje filmowe i serialowe: liczne adaptacje i inspiracje (m.in. ekranizacje Wojny światów, film „John Carter” na podstawie Burroughsa, „The Martian” Ridleya Scotta, seriale i gry eksplorujące motywy marsjańskie).

Zmiany trendów w XX i XXI wieku

Początkowy nurt fantastyczny opierał się na romantycznych i sensacyjnych wyobrażeniach Marsa. Po poznaniu planet z bliska literatura przeszła w stronę dwóch głównych linii: 1) realistycznego, naukowo ugruntowanego podejścia (problemy technologiczne, medyczne, geologiczne i ekologiczne kolonizacji), 2) wykorzystania Marsa jako przestrzeni metaforycznej i literackiej do analiz społecznych, psychologicznych i filozoficznych. W ostatnich dekadach pojawiły się także dzieła łączące oba podejścia — realistyczna nauka z głęboką refleksją społeczną.

Dlaczego Mars nadal inspiruje?

Mars łączy w sobie obietnicę odkrycia i egzotykę z perspektywą realnego celu eksploracji kosmicznej. Dla pisarzy to wygodne tło: planeta jest bliska, ale wystarczająco inna, by stawiać bohaterów przed ekstremalnymi wyzwaniami. Fizyczne ograniczenia Marsa (cienka atmosfera, promieniowanie, niska temperatura) generują dramatyczne sytuacje, a jego nieodgadniona przeszłość — tajemnice i możliwości fabularne. W rezultacie Mars pozostaje jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w literaturze science fiction, od opowieści przygodowych po głęboko filozoficzne refleksje o ludzkiej kondycji.

Poniższe utwory beletrystyczne dotyczą samej planety, z każdą zakładaną cywilizacją marsjańską jako częścią jej planetarnego krajobrazu — od mitów o kanałach po realistyczne wizje przyszłych kolonii.