Koh-i-Noor (pisane również Koh-i-Nûr i Kooh-è Noor) to duży, bezbarwny diament, który prawdopodobnie pochodzi z kopalń w regionie Golconda (obecnie stan Andhra Pradesh w Indiach) i — według tradycji — został odnaleziony w pobliżu Guntur, być może już w XIII wieku. Nazwa w języku perskim oznacza Górę Światła i występuje w licznych przekładach i transkrypcjach historycznych źródeł. Kamień ten przez wieki był cennym i symbolicznym łupem, którego właścicielami były kolejne dynastie rządzące Azją Południową i Persją.

Pochodzenie i wczesna historia

W stanie surowym Koh-i-Noor miał według relacji około 793 karatów (158,6 g). Już w średniowieczu stał się częścią skarbów lokalnych dynastii — jednym z pierwszych znanych właścicieli była dynastia Kakatiya. W ciągu następnych stuleci diament przechodził z rąk do rąk: znalazł się m.in. w skarbcu sułtanów Delhi, trafił do perskiego szacha Nadera Szaha podczas jego wyprawy do Indii w 1739 roku, a później do władców Afganistanu i Imperium Mogołów. W XIX wieku Koh-i-Noor był w posiadaniu sikhijskiego państwa Pendżabu, którego ostatnim suwerenem był maharadża Duleep Singh.

Przejęcie przez Brytyjczyków i obróbka

Po zajęciu Pendżabu przez siły brytyjskie i podpisaniu Traktatu z Lahaur w 1849 roku jeden z elementów warunków kapitulacji spowodował, że cenny kamień przeszedł w ręce Brytyjczyków. W rezultacie Koh-i-Noor znalazł się w końcu w posiadaniu królowej Wiktorii, trafiając do Wielkiej Brytanii jako część kolekcji, którą następnie włączono do królewskich klejnotów koronnych.

W stanie, w jakim przybył do Europy, diament był już wcześniej częściowo obrobiony i ważył około 186 karatów (37,2 g). W 1852 roku książę Albert, mąż królowej Wiktorii, uznał, że dotychczasowy szlif nie oddaje pełnego blasku kamienia, i zdecydował o ponownym oszlifowaniu. Prace wykonano w Europie; w wyniku tej operacji diament stracił znaczną część masy — około 42% — i przybrał owalny kształt o masie 105,6 karatów (21,12 g) oraz wymiarach około 3,6 cm × 3,2 cm × 1,3 cm. Recytacja była wówczas szeroko komentowana: dla jednych poprawiła walory optyczne i bezpieczeństwo osadzenia, dla innych — stanowiła bezpowrotną utratę części historycznej formy kamienia.

Użytkowanie w koronie i ceremoniały

Po przybyciu do Wielkiej Brytanii diament noszony był tradycyjnie jedynie przez kobiece członkinie rodziny królewskiej. Po śmierci królowej Wiktorii Koh-i-Noor został osadzony w koronie królowej Aleksandry (żony Edwarda VII) i w tej formie użyto go podczas koronacji w 1902 roku. W 1911 r. kamień umieszczono w koronie królowej Marii, a w 1937 r. trafił do korony używanej przez Matki Boskiej. Po śmierci królowej Matki w 2002 r. diament przez krótki czas znalazł się na szczycie jej trumny podczas państwowego pogrzebu. Obecnie Koh-i-Noor jest eksponowany z przodu jednej z koron i stanowi element klejnotów koronnych Wielkiej Brytanii.

Mity, symbolika i kontrowersje

Koh-i-Noor obrosło wieloma legendami — jedną z najsłynniejszych jest przekonanie, że diament przynosi pecha mężczyznom, a przynosi szczęście kobietom (stąd jego użytkowanie głównie przez królowe i królewskie małżonki). Tego typu opowieści miały podkreślać zarówno mistyczny wymiar kamienia, jak i dramatyczne dzieje jego właścicieli.

Również od czasu przejęcia przez Brytyjczyków diament stał się przedmiotem sporów dyplomatycznych i żądań zwrotu. Rządy Indii, Pakistanu, Afganistanu i niektórzy historycy i aktywiści wielokrotnie domagali się repatriacji Koh-i-Noor, argumentując, że kamień został zabrany w wyniku działań kolonialnych lub przymusowych traktatów. Strona brytyjska utrzymuje, że diament znajduje się legalnie w kolekcji korony i że jego status prawny nie daje podstaw do zwrotu. Spór o Koh-i-Noor jest częścią szerszej debaty na temat zwrotu dóbr kultury i dóbr kolonialnych do krajów ich pochodzenia.

Obecne miejsce i dostęp dla zwiedzających

Dziś Koh-i-Noor jest jednym z najbardziej znanych eksponatów klejnotów koronnych i znajduje się na stałej ekspozycji w Tower of London, gdzie każdego roku ogląda go wiele tysięcy zwiedzających z całego świata. Diament, obok innych przedmiotów koronnych, pełni funkcję zarówno historycznego artefaktu, jak i symbolu złożonych relacji imperialnych i kulturowych między Wielką Brytanią a krajami Azji Południowej.

Zakończenie

Koh-i-Noor pozostaje jednym z najsłynniejszych diamentów świata — cenionym za swoje rozmiary i blask, a jednocześnie kontrowersyjnym ze względu na historię przejść własności i żądań zwrotu. Jego los łączy w sobie aspekty historii, sztuki jubilerskiej, polityki międzynarodowej i pamięci kulturowej, co sprawia, że temat ten nadal budzi duże zainteresowanie i emocje.