Dokument kapitulacji (bengalski: আত্মসমর্পনের দলিল) był pisemną umową, która formalnie zakończyła walki w wojnie wyzwoleńczej Bangladeszu i umożliwiła kapitulację Pakistańskich Sił Zbrojnych stacjonujących w Pakistanie Wschodnim. Akt został podpisany 16 grudnia 1971 roku na torze wyścigowym Ramna w Dacca (dzisiejsze Dhaka). Poddanie przyjęli i podpisali generał broni A.A.K. Niazi, zwierzchnik sił pakistańskich w regionie, oraz generał broni Jagjit Singh Aurora, dowódca Sił Sojuszniczych Bangladeszu i Indii. W roli świadków kapitulacji wystąpili komandor lotnictwa A. K. Khandker, zastępca naczelnego dowódcy Sił Zbrojnych Bangladeszu, oraz generał porucznik J.F.R. Jacob z indyjskiego Dowództwa Wschodniego. Akt podpisano w obecności tysięcy wiwatujących cywilów i żołnierzy zebranych na torze.

Okoliczności i przebieg

W ciągu kilku tygodni poprzedzających kapitulację siły indyjskie, wspierające powstańców bengalskich, przeprowadziły szeroko zakrojoną ofensywę, która przełamała opór wojsk pakistańskich. Działania te były kulminacją wielomiesięcznego konfliktu, w którym dochodziło do masowych przesiedleń ludności i zbrodni przeciwko cywilom. Po utracie kontroli nad większością terytorium Pakistan Wschodni znalazł się w praktyce pod kontrolą sił sojuszniczych, co doprowadziło do formalnej kapitulacji.

Treść dokumentu i warunki kapitulacji

Dokument określał warunki zaprzestania działań zbrojnych oraz złożenia broni przez wszystkie formacje Pakistańskich Sił Zbrojnych w Pakistanie Wschodnim. W praktyce oznaczało to przekazanie kontroli nad strategicznymi obszarami, zabezpieczenie jeńców i ludności cywilnej oraz przekazanie uzbrojenia i sprzętu wojskowego. Kapitulacja objęła zarówno regularne oddziały, jak i formacje pomocnicze. Akt podpisano na piśmie, co nadało mu charakter formalno-prawny i ułatwiło późniejsze procedury administracyjne i repatriacyjne.

Skutki bezpośrednie

  • Około 93 000 pakistańskich żołnierzy i urzędników zostało wziętych przez armię indyjską jako jeńcy wojenni — była to jedna z największych liczebnie kapitulacji wojskowych od czasów II wojny światowej.
  • Ustanowiono warunki zabezpieczenia ludności cywilnej i mienie publiczne na obszarze byłego Pakistan Wschodniego.
  • Kapitulacja faktycznie przypieczętowała powstanie niepodległego państwa Bangladesz — 16 grudnia jest obchodzony w tym kraju jako Victory Day (Bijoy Dibosh).

Repatriacja jeńców i późniejsze porozumienia

Jeńcy wojenni przebywali najpierw w obozach kontrolowanych przez siły indyjskie. Zostali oni później repatriowani w 1973 r. na mocy porozumienia z Delhi, które uregulowało kwestie zwrotu jeńców i pewnych spraw politycznych między Indiami a Pakistanem. Repatriacja była częścią szerszych rozmów dyplomatycznych zmierzających do normalizacji stosunków po wojnie.

Znaczenie i pamięć historyczna

Podpisanie Dokumentu kapitulacji ma dla Bangladeszu i regionu ogromne znaczenie historyczne i symboliczne. Akt ten oznaczał zakończenie krwawego konfliktu i narodziny nowego państwa. W Dhace (Suhrawardy Udyan/Ramna) w miejscu kapitulacji stoi kilka upamiętnień i pomników przypominających o tamtych wydarzeniach, a 16 grudnia jest dniem pamięci i świętem narodowym. Dokument oraz związane z nim relacje są przedmiotem badań historycznych, dyskusji politycznych i upamiętnień publicznych.

Dokument kapitulacji pozostaje jednym z kluczowych źródeł do studiowania zakończenia wojny oraz procesu tworzenia niepodległego Bangladeszu, a jego podpisanie stanowi ważny punkt odniesienia dla pamięci zbiorowej regionu.