Funkcja pierwotna (zwane też antyderywatywą) danej funkcji f to funkcja F spełniająca F'(x)=f(x) dla x z pewnego przedziału. W zapisie całkowania nieokreślonego oznacza się ją symbolem ∫ f(x) dx; wynik zwykle zapisuje się z dodatkową stałą C, bo jeśli F jest pierwotną, to wszystkie pierwotne mają postać F+C. Ogólną ideę i podstawowe fakty dotyczące antydyferencjacji można znaleźć w opracowaniach matematycznych, np. wprowadzenie.

{\displaystyle \int x\ dx}

Definicja i własności

Formalnie: funkcja F jest pierwotną f na przedziale I, gdy F jest różniczkowalna na I i F'(x)=f(x) dla każdego x a należącego do I. Na spójnym przedziale każda para pierwotnych różni się stałą: jeżeli F i G są pierwotnymi f, to F(x)-G(x)=const. Istotne twierdzenie analizy mówi, że każda funkcja ciągła na przedziale ma pierwotną; wynik ten jest ściśle powiązany z podstawowym twierdzeniem rachunku całkowego — porównaj omówienie twierdzenia.

Metody znajdowania

Antyderywatywy wyznacza się za pomocą reguł analogicznych do reguł różniczkowania oraz technik upraszczania wyrażeń. Najczęściej stosowane sposoby to:

  • Reguła potęgi: dla n≠-1 mamy ∫ x^n dx = x^{n+1}/(n+1)+C.
  • Liniowość: ∫(a f(x)+b g(x)) dx = a∫f(x)dx + b∫g(x)dx.
  • Podstawienie: przydatne gdy integrand jest złożeniem funkcji.
  • Całkowanie przez części: używane gdy integrand jest iloczynem funkcji.

Istnieją też funkcje, których pierwotne nie da się wyrazić za pomocą elementarnych funkcji (np. e^{-x^2}); w takich przypadkach korzysta się z funkcji specjalnych lub rozwinięć szeregowych — zobacz przykłady i bibliografię.

Związek z całką oznaczoną

Podstawowe twierdzenie rachunku całkowego łączy pojęcie pierwotnej z całką oznaczoną: jeśli F jest pierwotną f na przedziale [a,b], to ∫_a^b f(x) dx = F(b)-F(a). Dzięki temu obliczanie pól lub sum algebraicznych sprowadza się często do znalezienia odpowiedniej funkcji pierwotnej — więcej ilustracji można znaleźć pod tym odnośnikiem.

Przykłady i zastosowania

Funkcje pierwotne są używane w fizyce (pozycja jako pierwotna prędkości), w teorii równań różniczkowych (rozwiązywanie równań przez całkowanie), w geometrii (pola pod krzywą) i w statystyce. Przykłady: ∫ cos x dx = sin x + C, ∫ 1/x dx = ln|x| + C. Zastosowania praktyczne i obliczeniowe opisują podręczniki i materiały dydaktyczne dla studentów.

Uwagi i ograniczenia

Nie każdy wzór ma prostą antydyferencjatę w postaci elementarnej; analiza funkcji pierwotnych wymaga też uwagi przy przedziałach z punktami nieciągłości czy przy całkowaniu niewłaściwym. W praktyce obliczeniowej stosuje się tablice całek, metody numeryczne i programy symboliczne, które pomagają znaleźć lub przybliżyć pierwotne w trudniejszych przypadkach.