Zatrucie amnestyczne małżów (ang. amnesic shellfish poisoning, ASP) jest chorobą spowodowaną zatruciem szczególną toksyną zwaną kwasem domoikowym. Kwas domoikowy powstaje podczas zakwitów niektórych okrzemek i kumuluje się w organizmach morskich, zwłaszcza w małżach i innych mięczakach.

Przyczyny

Zakłócenia środowiskowe (np. ocieplenie wód, zasilanie składnikami odżywczymi ze spływów rolniczych) mogą sprzyjać tworzeniu się zakwitów fitoplanktonu produkującego domoic acid (najczęściej rodzaj Pseudo‑nitzschia). Małże i inne filtrujące organizmy pobierają i magazynują tę toksynę. Choć głównymi wektorami są małże i mięczaki, Skorupiaki oraz ryby mogą czasami kumulować toksynę i również stanowić zagrożenie dla ludzi i zwierząt.

Objawy

Typowe Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin od spożycia zatrutych małży i obejmują:

  • objawy żołądkowo‑jelitowe: nudności, biegunka, bóle brzucha i wymioty;
  • objawy neurologiczne: zaburzenia pamięci (krótkotrwała lub trwała amnezja), dezorientacja, ból głowy, zawroty głowy, halucynacje;
  • ciężkie przypadki: drgawki, niewydolność oddechowa, śpiączka, a u niektórych osób — śmierć;
  • u dzikich zwierząt (ptaki, lwy morskie, foki) obserwuje się zaburzenia koordynacji, nietypowe zachowania i często padnięcia.

Mechanizm działania polega na aktywacji receptorów glutaminianergicznych (kainowych), co prowadzi do nadmiernej aktywności nerwowej i uszkodzenia neuronów, szczególnie w obrębie hipokampa — stąd dominujące zaburzenia pamięci i ryzyko uszkodzenia mózgu.

Historia i zasięg

Choroba została szeroko rozpoznana w 1987 roku we wschodniej Kanadzie, kiedy to wiele osób zatruło się po zjedzeniu małży w jednej restauracji; kilka osób zmarło. Od tego czasu przypadki ASP odnotowano w różnych rejonach świata, a naukowcy zauważają tendencję do częstszych wystąpień zakwitów produkujących domoic acid.

Diagnostyka i leczenie

  • Rozpoznanie opiera się na wywiadzie (spożycie małży/owoców morza) i obrazie klinicznym. Potwierdzenie można uzyskać przez badanie próbki mięsa małżowego na obecność kwasu domoikowego (metody chromatograficzne, np. LC‑MS).
  • Nie istnieje swoiste antidotum — leczenie jest objawowe i wspomagające: płyny dożylne, kontrola wymiotów, opieka neurologiczna, leczenie napadów drgawkowych i monitoring funkcji oddechowych.
  • Osoby z zaburzeniami neurologicznymi wymagają obserwacji szpitalnej; u części pacjentów utrata pamięci może być trwała.

Zapobieganie i kontrola

W wielu krajach prowadzi się systematyczne monitorowanie wód i mięsa małżowego. W Stanach Zjednoczonych połów i sprzedaż skorupiaków bez licencji jest nielegalny i obowiązują limity bezpieczeństwa — gdy toksyna zostanie wykryta na poziomie przekraczającym normę, władze zakazują połowu i sprzedaży w danym rejonie. W praktyce oznacza to okresowe zamknięcia łowisk i testowanie próbek przed dopuszczeniem produktu do handlu.

Co zrobić w razie podejrzenia zatrucia

  • Niezwłocznie skontaktować się z pogotowiem lub udać się do szpitala, jeśli po spożyciu owoców morza pojawią się wymioty, silne bóle brzucha, zawroty głowy, zaburzenia pamięci lub drgawki.
  • Zapewnić informacje o czasie i rodzaju spożytego pokarmu — ułatwi to diagnostykę i ewentualne badania toksykologiczne.
  • Unikać ponownego spożywania owoców morza z tego samego źródła do czasu oficjalnego komunikatu o bezpieczeństwie.

Wiedza o czynnikach sprzyjających zakwitom i stały monitoring są kluczowe dla zapobiegania zatruciom. Konsumenci powinni kupować owoce morza od sprawdzonych dostawców i zwracać uwagę na komunikaty sanitarne oraz ostrzeżenia władz lokalnych.