Amazonka — największa rzeka świata: źródła, długość i zlewnia

Amazonka — największa rzeka świata: odkryj źródła w Andach, długość, rozległą zlewnię i rekordowe przepływy. Poznaj tajemnice Amazonii i jej wpływ na klimat planety.

Rzeka Amazonka (nazywana również Rio Amazonas w języku portugalskim i hiszpańskim) jest największą rzeką świata pod względem ilości wody, którą transportuje. Płynie przez rozległe tropikalne lasy Ameryki Południowej, przede wszystkim przez Brazylię, a jej górne źródła znajdują się w Andach w Peru. Amazonka przepływa w kierunku wschodnim i uchodzi do Oceanu Atlantyckiego w rejonie równika, tworząc ogromne ujście i rozległą deltę z wyspą Marajó.

Źródła i bieg

Górne dopływy systemu Amazonki powstają w Andach, w rejonach środkowego i południowego Peru. Do głównych źródłowych rzek zalicza się między innymi Apurímac, Marañón i Ucayali — to z ich połączenia formuje się dolny bieg Amazonki. Na swojej drodze rzeka łączy się z licznymi dużymi dopływami, m.in. z:

• Madeirą,
• Rio Negro,
• Japurá (Caquetá),
• Xingu,
• Tapajós.

Długość i spór o tytuł najdłuższej rzeki

Dokładna długość Amazonki jest przedmiotem dyskusji naukowej ze względu na różne definicje źródeł i koryt dopływów. Szacunki długości Amazonki mieszczą się zwykle w przedziale około 6 400–7 000 km. Tradycyjnie to Nil uznawany jest za najdłuższą rzekę świata, a Amazonka zajmuje drugie miejsce, choć niektóre badania i pomiary sugerują, że Amazonka może być dłuższa — spór wynika głównie z tego, które ramię dopływu uznaje się za najdalsze źródło.

Zlewnia i przepływ

Amazonka ma największą zlewnię na świecie — jej obszar wynosi około 7 milionów km², czyli mniej więcej jedną piątą powierzchni zlewni wszystkich rzek świata. System rzeczno-zlewniowy obejmuje fragmenty terenu w krajach takich jak Brazylia, Peru, Kolumbia, Ekwador, Boliwia, Wenezuela, Gujana i Surinam. Rzeka Amazonka odpowiada za około jedną piątą całkowitego przepływu rzecznego na świecie; jej średni przepływ jest większy niż przepływy drugiej w kolejności rzeki i wielu innych rzek razem wziętych — często podkreśla się, że Amazonka przenosi więcej wody niż osiem kolejnych największych rzek świata łącznie. Wody Amazonki tworzą potężny słodkowodny nurt, który w sezonie rozlewu sięga daleko w Atlantyk, tworząc tzw. świeżą plamę wodną (freshwater plume).

Szerokość, pory roku i zalewanie

W porze deszczowej Amazonka znacząco się poszerza — w niektórych miejscach jej szerokość może przekraczać 120 mil (ok. 190 km) w najszerszych fragmentach systemu ujściowego i rozlewisk. Na dużych odcinkach rzeka tworzy rozległe tereny zalewowe (várzea i igapó), które są okresowo zatapiane; wahania poziomu wody mogą wynosić kilkanaście metrów, co wpływa na ekosystemy i dostępność terenów dla ludzi.

Bioróżnorodność i znaczenie ekologiczne

System Amazonki jest jednym z najbardziej zróżnicowanych biologicznie obszarów na Ziemi. Rzeka i jej dopływy stanowią habitat dla tysięcy gatunków ryb (w tym delfinów rzecznych — Inia geoffrensis i Sotalia fluviatilis), gadów, ptaków oraz roślin. Lasy zalewowe i otaczające je ekosystemy pełnią kluczową rolę w regulacji klimatu, magazynowaniu węgla i podtrzymywaniu lokalnych warunków hydrologicznych. Amazonka ma również ogromne znaczenie kulturowe i gospodarcze dla ludów tubylczych oraz mieszkańców miast i wiosek w dorzeczu — służy jako droga transportu, źródło ryb i wody oraz obszar upraw i zbiorów.

Główne zagrożenia i ochrona

Amazonka i jej zlewnia stoją przed szeregiem wyzwań związanych z działalnością człowieka i zmianami klimatu. Do najważniejszych zagrożeń należą:

• Wylesianie i przekształcanie terenów pod rolnictwo i hodowlę,
• Budowa tam i regulacja rzek (wpływ na migrację ryb, sedymentację i ekosystemy),
• Zanieczyszczenie wynikające z wydobycia złota i innych surowców (metale ciężkie, chemikalia),
• Zaburzenia hydrologiczne wywołane zmianami klimatu i wzrostem temperatury.

Ochrona Amazonki obejmuje zarówno inicjatywy lokalne (obszary chronione, projekty z udziałem społeczności tubylczych), jak i międzynarodowe działania na rzecz ograniczenia wylesiania, zrównoważonego gospodarowania zasobami i badań naukowych monitorujących stan rzeki.

Podsumowując: Amazonka to największy system rzeczny na świecie pod względem przepływu i zlewni, o ogromnym znaczeniu ekologicznym, kulturowym i klimatycznym. Jej rozmiary, bogactwo przyrodnicze i rola w globalnym cyklu wodnym czynią ją jednym z kluczowych obszarów dla badań i działań ochronnych.

Rozmiar i ścieżka

Jest to jedna z najdłuższych rzek na świecie. Istnieją różne badania, które próbowały zmierzyć jej dokładną długość. Ponieważ badania te przyniosły różne wyniki, trudno jest podać dokładną liczbę. Długość zmienia się również w porze deszczowej. Kilka badań z Brazylii, Hiszpanii i Chile mówi, że jest to najdłuższa rzeka na świecie, dłuższa niż Nil. Nil ma długość 6,571 km (4,083 mil). Amazonka może mieć długość 6.937 km (4.310 mil). Hiszpański dziennik El País podaje jej długość na 6.850 km (4.260 mi). W 2007 r. naukowcy z Peru i Brazylii obliczyli jej długość na 6.800 km (4.200 mi).

Badania przeprowadzone w 1969 roku wykazały, że Amazonka ma długość 6,448 km (4,007 mil). Długość ta została zmierzona od części rzeki Apurimac. Do lat 70-tych uważano, że rzeka Marañón jest źródłem Amazonki. W 2001 roku ekspedycja stwierdziła, że Nevado Mismi jest w rzeczywistości źródłem Amazonki. Inny dokument Towarzystwa Geograficznego w Limie podaje długość Amazonki na ponad 7.000 km (4.300 mil).

Źródło Amazonki znajduje się w Andach w zachodniej części Ameryki Południowej. Stamtąd płynie na wschód do Oceanu Atlantyckiego. Większa część tej ogromnej rzeki i jej licznych dopływów znajduje się w Brazylii. Jest wiele miejsc na Amazonce, gdzie osoba znajdująca się po jednej stronie rzeki nie widzi drugiej strony. Brazylijczycy nazywają Amazonkę "rzeką morską". Amazonka jest żeglowna od oceanu do Peru. Statki oceaniczne mogą płynąć Amazonką przez całą Brazylię i większość Ameryki Południowej, aż do miasta Iquitos w Peru.

Charakterystyczną cechą Amazonki jest Brazo Casiquiare, połączenie wodne z rzeką Orinoco w Wenezueli, która łączy oba dorzecza.

Dorzecze Amazonki, z najważniejszymi rzekami. Należy pamiętać, że Tocantins jest również częścią tego dorzecza, nawet jeśli nie jest dopływem Amazonki.

Estuarium

Ujście Amazonki ma około 330 km (205 mil) szerokości. Szerokość ujścia rzeki jest zwykle mierzona od Cabo do Norte do Punto Patijoca. Zazwyczaj uwzględnia się ujście rzeki Para. Ma ono szerokość 60 km (37 mil) i tworzy estuarium rzeki Tocantins. Estuarium obejmuje również wyspę Marajó, która leży w ujściu Amazonki. Oznacza to, że Amazonka jest szersza u swego ujścia niż cała długość Tamizy w Anglii.

Wzdłuż linii brzegowej, w pobliżu Cabo do Norte, znajduje się wiele wysp częściowo zalanych wodą. Są tam również piaszczyste ławice. Pływy Atlantyku generują falę, która sięga do rzeki Amazonki. Fala ta ciągnie się wzdłuż wybrzeża przez około 420 kilometrów (261 mil). Zjawisko tej fali generowanej przez pływy nazywane jest odwiertem pływowym. Lokalnie jest ono znane jako pororoca. Pororoca występuje tam gdzie woda ma mniej niż 7 m (23 stopy) głębokości. Zaczyna się od głośnego szumu i posuwa się z prędkością 15-25 km/h (9-16 mph). Pororoca jest powodem, dla którego Amazonka nie ma delty. Ocean gwałtownie zabiera duże ilości mułu przyniesionego przez Amazonkę. To sprawia, że delta nie może wyrosnąć poza linię brzegową. Ma również bardzo duże pływy, które mogą osiągać 6 metrów (20 stóp). Miejsce to stało się popularne dla surferów rzecznych.

Zdjęcie satelitarne ujścia rzeki Amazonki, patrząc na południe

Pytania i odpowiedzi

P: Jak nazywa się najdłuższa rzeka świata?

P: Skąd bierze swój początek rzeka Amazonka?

P: Ile wody niesie Amazonka w porównaniu z innymi rzekami?

P: Czy to prawda, że w pewnych okresach jej szerokość może przekraczać 120 mil (190 km)?

P: Na jaki język jest tłumaczona Rio Amazonas?

P: Czy to sprawia, że jest to morze czy system rzeczny?

P: W którym kierunku płynie ta rzeka?

Szukaj według litery