Elf — pochodzenie, mitologia, folklor i wizerunek w fantastyce

Odkryj pochodzenie elfów, ich mitologię i folklor oraz ewolucję w literaturze fantasy — od nordyckich mitów po współczesne wizerunki.

Elf to istota o zróżnicowanym pochodzeniu i charakterze — w tradycjach ludowych bywa zarówno pomocna, jak i złośliwa. W wielu kulturach kojarzona jest z naturą, lasami i opieką nad roślinnością, dlatego w nowożytnych kręgach neopogańskich i wśród niektórych współczesnych czarownic elfy bywają uznawane za realne byty lub duchy przyrody. Jednocześnie dawne źródła chrześcijańskie ukazywały je nierzadko jako groźne lub demoniczne, odpowiedzialne za choroby, kuszenie ludzi i złe uroki.

Pochodzenie i etymologia

Słowo elf występuje we wszystkich językach germańskich. Jego najstarsze formy rekonstruowane są do prasłowiańsko-germańskiego rdzenia (por. staroangielskie ælf, staronorweskie álfr), a etymologia może łączyć je z określeniem "biały" lub "jasny" (POROZUMIENIE z indoeuropejskim *albho- 'jasny, biały'), choć te rekonstrukcje pozostają przedmiotem dyskusji językoznawców. Większość naszych wyobrażeń o elfach pochodzi z tekstów zapisanych przez chrześcijańskich autorów w staro- i średnio-angielskim, w średniowiecznym niemieckim oraz w staronorweskim. Źródła te łączą elfy z bogami i istotami mitologii Północy, z magią, chorobami, pięknem i uwodzeniem; interpretacje zmieniały się wraz z czasem i miejscem.

Elfy w mitologii nordyckiej i folklorze

W mitologii nordyckiej występują elfy (álfar), o których wzmianki znajdziemy w Eddach i w kilku sagach. Staronordyckie teksty rozróżniają niekiedy ljósálfar (elify jasne) i dökkálfar (elify ciemne), choć interpretacja tych terminów jest niejednoznaczna — badacze sugerują różne relacje między elfami a krasnoludami czy bogami. W ludowych opowieściach północnej Europy elfy często przetrwały jako żeńskie zjawy mieszkające na wzgórzach i kopcach kurhanowych, zwłaszcza w Szwecji: älvor to fantastyczne, niezwykle piękne kobiety żyjące w lasach lub na wzgórzach pod panowaniem "króla elfów".

Motywy typowe dla skandynawskiego folkloru to:

• tańce elfów pozostawiające na łąkach okrągłe "kręgi" — älvdanser lub älvringar (w angielskojęzycznym folklorze znane jako fairy rings),
• zręczne uwodzenie ludzi, zapraszanie ich do tańca i związane z tym zaburzenia upływu czasu (człowiek wraca, a w realnym świecie minęły lata),
• możliwość chorób i nieszczęść związanych z depceniem miejsc elfich, zrywanie roślin rosnących w kręgach lub zanieczyszczaniem ich.

...na brzegach jeziora, gdzie las spotkał jezioro, można było znaleźć kręgi elfów. Były to okrągłe miejsca, gdzie trawa była spłaszczona jak podłoga. Elf tańczył tam. Nad jeziorem Tisnaren, widziałem jedno z nich. Mogło to być niebezpieczne i można było zachorować, gdyby się nad takim miejscem deptało lub gdyby się tam coś zniszczyło.

W folklorze spotykamy także inne motywy: podmiana niemowląt (tzw. changeling), noce pełne kuszenia i płatania figli, ale też opiekuńcze domowe duchy (w różnych kulturach o odmiennych nazwach). Elfy nie zawsze były przedstawiane jako młode i eteryczne: w opisie szwedzkiego baśniowego wątku "Mała Róża" pojawia się piękna, ale już starsza kobieta-elfka (älvakvinna), którą mieszkańcy postrzegają jako należącą do odrębnej kategorii istot.

Wizerunek i cechy

W zależności od źródeł elfy przedstawiane są bardzo różnorodnie. W tradycjach ludowych bywają niewidzialne, zmienne rozmiarowo, płynne w zachowaniu — czasem pojawiają się jako małe, psotne istoty, innym razem jako wysokie, blaskiem otoczone postacie. Do popularnych cech zalicza się:

• długowieczność lub nieśmiertelność (szczególnie w literaturze i nowoczesnej fantastyce),
• piękno i subtelna, często "nieziemska" uroda,
• umiłowanie przyrody, lasów i zwierząt,
• związki z magią i uzdrowicielstwem, ale też z chorobami (np. pojęcie "elf-shot" w angielskich medykamentach ludowych wyjaśnia bóle poprzez rzekome zadanie strzały przez elfa),
• czasami charakterystyczne, spiczaste uszy — element późniejszy, ugruntowany zwłaszcza w sztuce i popkulturze XIX–XX w., niekoniecznie obecny w najstarszych opisach.

Elfy w średniowieczu i w kulturze chrześcijańskiej

W średniowiecznych tekstach chrześcijańskich elfy często występują w kontekście chorób, snów (np. powiązanie z koszmarem) i pokus. Niektórzy autorzy utożsamiali je z demonami lub ze złymi duchami, co wynikało z tendencji chrystianizacyjnych do reinterpretowania dawnych wierzeń pogańskich. Z drugiej strony w poezji i balladach elfy i ich tańce zachowały romantyczny, melancholijny wydźwięk.

Elfy we współczesnej fantastyce

Nowożytne wyobrażenie elfów jako wysokich, pięknych, długowiecznych istot o wysublimowanej kulturze w dużej mierze ukształtował J. R. R. Tolkien. W Panu Pierścieni elfy opisywane są jako zbliżone wzrostem do ludzi (czasem wyżsi), nieśmiertelne, utalentowane artystycznie i magicznie — to przedstawienie miało ogromny wpływ na literaturę i gry fantasy. Od tego czasu w grach fabularnych i komputerowych elfy stały się jedną z podstawowych "ras" fantastycznych: w wielu systemach rozgrywki występują obok krasnoludów i ludzi, a w ustawieniach ze złem jako przeciwwagą pojawiają się też często orki, gobliny, trolle i/lub giganci. Z tej tradycji wyrosły podtypy takie jak elfy leśne, wysokie elfy, elfy mroczne (np. drowy) czy elfy morskie.

Wpływ Tolkiena spowodował także utrwalenie takich cech jak wysoki wzrost, smukła sylwetka, elegancki wygląd i zdolności łucznicze czy magiczne — cechy, które niekoniecznie odzwierciedlają starsze, ludowe wyobrażenia.

Współczesne wierzenia i popkultura

Współcześnie pojęcie elfa obejmuje szerokie spektrum znaczeń: od folklorystycznych istot ludowych, przez byt religijny w nurcie neopogańskim, po archetyp w literaturze fantasy, grach i filmach. W kulturze popularnej elfy pojawiają się w grach RPG, powieściach, filmach i serialach, często w bardzo ujednoliconej, estetycznej formie. Równocześnie w lokalnych tradycjach ludowych nadal znane są przestrogi związane z elfimi miejscami (np. kręgami) i praktyki ochronne — np. używanie pewnych roślin, symboli czy zaklęć, by chronić domostwo lub dzieci przed podmianą.

Podsumowanie

Elfy to pojęcie o bogatej i złożonej historii: od prastarych, regionalnych wierzeń i skandynawskich ballad, przez średniowieczne teksty i moralizacje, aż po nowożytną fantastykę, która wypromowała określony, idealizowany wizerunek. Ich charakter w tradycji ludowej był ambiwalentny — zarówno opiekuńczy, jak i groźny — co sprawia, że elfy pozostają fascynującym elementem kultury i wyobraźni. Warto pamiętać, że wiele cech, które dziś uważamy za typowe (np. spiczaste uszy czy zawsze szlachetny wygląd), to efekt późniejszych reinterpretacji i twórczości artystycznej.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest elf?

P: Jak są przedstawiane elfy we Władcy Pierścieni?

P: Czy we współczesnych scenariuszach fantasy istnieją inne rasy oprócz elfów, krasnoludów i ludzi?

P: Skąd pochodzi słowo "elf"?

P: Co o elfach mówią teksty pisane przez chrześcijan?

P: Jak elfy przetrwały w folklorze?

P: Co się stanie, jeśli człowiek zobaczy taniec elfów?

Szukaj według litery