Doketyzm: definicja, pochodzenie i dlaczego uznano go za herezję
Doketyzm — definicja, pochodzenie i dlaczego uznano go za herezję. Poznaj korzenie doktryny, związki z gnostycyzmem i argumenty teologów.
Doketyzm to wczesnochrześcijańska nauka, która mówi, że Jezusowi tylko wydawało się, że ma ludzkie ciało. Termin pochodzi od δοκεῖν/δόκησις dokein: wydawać się Etymologia i istota doketyzmu
W dosłownym znaczeniu doketyzm twierdził, że „ciało” Chrystusa było pozorne — albo że było duchowe i niepodlegające zwykłym fizycznym ograniczeniom, albo że pojawienie się ciała było jedynie pozorem. W zależności od odmiany doketycznych przekonań, mogło to oznaczać, że Jezus nie narodził się z prawdziwej kobiety, nie cierpiał i nie umarł w sensie cielesnym, albo że Jego zmartwychwstanie miało charakter wyłącznie duchowy.
Historyczne tło i związki z gnostycyzmem
Wcześni gnostycy, których nauki zaczęły zagrażać doktrynie i teologii chrześcijańskiej, wierzyli, że wszelka materia jest nieczysta. Z tego powodu Chrystus nie mógł mieć ciała fizycznego, ponieważ był postrzegany jako wieczny Logos. W praktyce doketyzm bywał częsty w niektórych środowiskach gnostyckich, gdzie dualizm duch–materia prowadził do odrzucenia realności ciała.
Dziś nie wiadomo z całą pewnością, skąd dokładnie wzięła się ta nauka. Być może wpłynęły na nią nauki Platona, który nauczał, że liczą się przede wszystkim idee, a materia jest podrzędna. Wpływy filozoficzne, lokalne tradycje religijne oraz rozwój różnych szkół gnostyckich stworzyły klimat, w którym doketyzm mógł się pojawić i zyskać zwolenników.
Odmiany i źródła pisane
Doketyzm nie miał jednej, jednolitej formy — występował w różnych wariantach. W niektórych pismach apokryficznych i gnostyckich, odkrytych m.in. w zbiorach z Nag Hammadi, pojawiają się motywy sugerujące wewnętrzne rozróżnienie między „duchowym” Chrystusem a „materialnym” Jezusem. Również niektóre apokryfy i fragmenty pisma wczesnochrześcijańskiego (np. pewne odczytania Ewangelii Piotra) zawierały elementy, które patrzy się jako doketyczne.
Reakcja wczesnego Kościoła i uznanie za herezję
Wielu Ojców Kościoła stanowczo odrzucało doketyzm. W pismach takich jak listy Ignacego Antiocheńskiego (Ignacy podkreślał rzeczywistość narodzin, cierpienia i śmierci Chrystusa), dzieło Ireneusza z Lyonu (Przeciw herezjom) oraz traktaty Tertuliana (np. De carne Christi) znajdujemy bezpośrednie polemiki z doketyzmem. Ojciec Kościoła argumentowali, że odrzucenie prawdziwej cielesności Chrystusa podważa fundamenty chrześcijańskiej nauki o zbawieniu.
Główne powody, dla których doketyzm został uznany za herezję, to:
- zaprzeczenie rzeczywistego Wcielenia — jeśli Chrystus nie przyjął prawdziwego ciała, to tajemnica Wcielenia zostaje zniszczona;
- podważenie rzeczywistego cierpienia i śmierci — bez realnego ukrzyżowania i śmierci nie ma podstaw dla tradycyjnej nauki o ofiarze i odkupieniu;
- konsekwencje soteriologiczne — jeśli zbawienie miałoby być tylko duchowe i nie odnosić się do ciała, to stosunek Kościoła do sakramentów i zmartwychwstania ciała ulega zasadniczym przeobrażeniom.
Doketyzm a inne nurty wczesnego chrześcijaństwa
Choć doketyzm często łączono z gnostycyzmem, nie są to pojęcia tożsame. Istniały systemy gnostyckie bez jednoznacznego doketyzmu oraz pewne odmiany doketyzmu niezwiązane z pełnym gnostyckim światopoglądem. Przez długi czas badacze debatowali nad tym, na ile doketyzm był „zewnętrzną” reakcją filozoficzną, a na ile wewnętrzną, religijną interpretacją chrześcijaństwa.
Wpływ i znaczenie dziś
Dziś większość teologów chrześcijańskich uważa doketyzm za herezję, ponieważ kłóci się z podstawowymi naukami o Wcieleniu i odkupieniu. Jednocześnie współcześni badacze historii religii traktują doketyzm jako ważny element rozumienia pluralizmu wierzeń w pierwszych wiekach chrześcijaństwa — pokazuje on, jak różnorodne interpretacje osoby Jezusa krążyły w ówczesnych środowiskach i jak w wyniku polemik ukształtowały się dogmaty późniejszego Kościoła.
Wnioskując, doketyzm to nie tylko historyczna etykietka herezji — to także punkt wyjścia do badania, w jaki sposób wczesny Kościół definiował granice ortodoksji, jakie miały być relacje między duchem i ciałem oraz jak rozumiało się sens Wcielenia i zbawienia.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest doketyzm?
O: Docetyzm to wczesna nauka chrześcijańska, która twierdzi, że Jezus Chrystus tylko pozornie miał ludzkie ciało.
P: Dlaczego większość chrześcijańskich teologów uważa dziś doketyzm za herezję?
O: Docetyzm jest uważany za herezję, ponieważ zaprzecza wcieleniu Jezusa Chrystusa, które jest centralną doktryną chrześcijaństwa.
P: Jaki był pogląd wczesnych gnostyków na materię?
O: Wcześni gnostycy uważali, że wszelka materia jest nieczysta.
P: Dlaczego wcześni gnostycy uważali, że Chrystus nie mógł mieć ciała fizycznego?
O: Wcześni gnostycy uważali, że biorąc pod uwagę ich pogląd na materię nieczystą, Chrystus nie mógł mieć ciała fizycznego, ponieważ był postrzegany jako wieczny Logos.
P: Skąd pochodzi termin "doketyzm"?
O: Termin "doketyzm" pochodzi od greckiego słowa "dokein", które oznacza "wydawać się".
P: Czy zawsze uważano, że doketyzm i gnostycyzm rozwijały się razem?
O: Przez długi czas uważano, że doketyzm i gnostycyzm rozwijały się razem. Jednak nie jest to prawdą, ponieważ istnieją pewne systemy gnostyckie, które nie są doktrynalne, jak również pewne systemy doktrynalne, które nie są gnostyckie.
P: Czy nauki Platona miały jakiś wpływ na rozwój doketyzmu?
O: Nie jest jasne, skąd wziął się doketyzm, ale jedna z teorii mówi, że wpływ na niego miały nauki Platona, który nauczał, że materia jest podrzędna i liczą się tylko idee.
Przeszukaj encyklopedię