Cherry picking (zbieranie wiśni) — definicja błędu poznawczego i przykłady
Cherry picking (zbieranie wiśni) — definicja błędu poznawczego, przykłady i sposoby rozpoznania manipulacji dowodami w nauce, medycynie i dyskusjach.
Cherry picking (po polsku: zbieranie wiśni) to błąd poznawczy i retoryczny polegający na wybieraniu tylko tych przypadków, danych lub dowodów, które potwierdzają daną tezę, przy jednoczesnym pomijaniu lub bagatelizowaniu materiału, który jej przeczy. W rezultacie powstaje wypaczony obraz rzeczywistości — wrażenie, że dowody są jednomyślne, choć w rzeczywistości mogą być sprzeczne lub niejednoznaczne.
Przykład prosty: przeprowadzono 20 badań nad nowym lekiem — 19 wykazuje jego skuteczność, jedno nie. Osoba stosująca cherry picking może skupić się wyłącznie na tym jednym negatywnym badaniu i przedstawiać lek jako nieskuteczny, ignorując przy tym pozostałe dowody. Z drugiej strony, ktoś inny może podkreślać jedynie badania pozytywne i ukrywać ten jeden wynik sprzeczny — oba przypadki to selektywne użycie dowodów.
Skąd nazwa?
Termin pochodzi od metafory zbierania owoców: zbieracz wiśni wybiera tylko najdorodniejsze, najczerwelsze owoce. Jeśli prezentuje jedynie to, co zebrał, może sprawiać wrażenie, że wszystkie wiśnie na drzewie są dojrzałe, podczas gdy na drzewie wciąż pozostały blade i niedojrzałe owoce.
Formy zbierania wiśni
- Wybiórcze cytowanie — wyrwanie fragmentu z kontekstu, tak że cytat zdaje się potwierdzać tezę, której autor pierwotnie nie popierał.
- Selektywne raportowanie wyników — publikowanie albo podkreślanie tylko tych analiz, które są zgodne z oczekiwaniem (np. pomijanie negatywnych wyników).
- Podkreślanie skrajnych przypadków — prezentowanie pojedynczych, wyjątkowych przykładów jako dowodu ogólnej prawidłowości (np. anegdoty zamiast danych statystycznych).
- Ignorowanie jakości dowodów — przytaczanie badań niskiej jakości lub źródeł stronniczych, gdy pasują do tezy, a pomijanie lepszych badań, które jej zaprzeczają.
Cherry picking a nauka i pseudonauka
W kontekście medycyny i nauki zbieranie wiśni uznawane jest za złą praktykę, często występującą w pseudonauce. Pseudonaukowcy mogą wybierać fragmentaryczne, prawdziwe wyniki badań, by stworzyć pozór naukowego poparcia dla nieprawdziwych twierdzeń. W nauce z kolei zdarza się, że pojedyncze badania zaprzeczają innym z różnych powodów — różne metody pomiaru, błąd ludzki, przypadek lub niskie próby. To jednak nie usprawiedliwia wybiórczego przedstawiania tylko tych badań, które potwierdzają określone stanowisko.
Powiązane zjawiska
- Uprzedzenie potwierdzające — skłonność do dostrzegania i pamiętania informacji zgodnych z własnymi przekonaniami.
- Publikacyjne uprzedzenie (publication bias) — tendencja do publikowania częściej badań z wynikami pozytywnymi, co utrudnia ocenę całego obrazu dowodów.
- P-hacking i data dredging — manipulowanie analizami statystycznymi, by znaleźć „istotne” wyniki, które potem są przedstawiane jako dowód.
- Survivorship bias — skupianie się na przetrwałych przykładach i pomijanie tych, które „nie przetrwały” (np. jedynie sukcesy, bez uwzględnienia porażek).
Jak rozpoznać cherry picking?
- Sprawdź, czy autor odnosi się do wszystkich istotnych badań, czy tylko do wybranych przykładów.
- Szukaj przeglądów systematycznych i meta-analiz, które uwzględniają całokształt dowodów, a nie pojedyncze badania.
- Upewnij się, że cytowane badania są jakościowe (dobra metodologia, odpowiednia wielkość próby, przejrzyste raportowanie wyników).
- Zwróć uwagę na język — nadmierne użycie anegdot, skrajnych przykładów lub tuziny „przykładów” zamiast danych statystycznych może wskazywać na selektywność.
- Sprawdź, czy negatywne wyniki i ograniczenia badań są omawiane uczciwie, czy raczej ukrywane.
Jak unikać i przeciwdziałać
Dla badaczy i redaktorów:
- Pre-rejestracja badań i analiz — określenie planu przed rozpoczęciem pozwala uniknąć selektywnego raportowania.
- Publikowanie wyników negatywnych i rejestry badań — zmniejsza efekt publikacyjnego uprzedzenia.
- Udostępnianie danych i kodu analitycznego — umożliwia replikacje i sprawdzenie, czy autor nie selekcjonował wyników.
- Przeprowadzanie analiz wrażliwości i raportowanie wszystkich przeprowadzonych testów.
Dla czytelników i odbiorców:
- Szukać źródeł pierwotnych i przeglądów, nie polegać wyłącznie na pojedynczych artykułach lub anegdotach.
- Pytać, czy zaprezentowane przykłady reprezentują całość dowodów, czy są wybiórcze.
- Sprawdzać, czy autor omawia sprzeczne dowody i możliwe ograniczenia przedstawionych badań.
Podsumowanie
Zbieranie wiśni to powszechny i szkodliwy sposób argumentowania, który może wprowadzać w błąd zarówno w życiu codziennym, jak i w nauce czy debacie publicznej. Rozpoznawanie go wymaga krytycznego spojrzenia na kompletność i jakość dowodów, a unikanie — transparentnych procedur badawczych i rzetelnego raportowania. Ostatecznie uczciwe przedstawianie całego obrazu dowodów jest podstawą wiarygodnej wiedzy.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest zbieranie wiśni?
O: Cherry picking to sytuacja, w której ktoś wybiera dowody potwierdzające jego opinię, a jednocześnie ignoruje lub ukrywa dowody, które jej nie potwierdzają. Jest to rodzaj tendencji do potwierdzania i może być uważany za "złą naukę" lub oznakę pseudonauki.
P: Skąd pochodzi termin cherry picking?
O: Termin "zbieranie wiśni" pochodzi od zbierania wiśni z drzewa - zbierający zbiera tylko najbardziej czerwone, dojrzałe owoce. Gdyby ktoś spojrzał na wszystkie zebrane przez siebie owoce, mógłby pomyśleć, że wszystkie czereśnie są czerwone, dopóki nie podszedłby do drzewa i nie zobaczyłby wielu bladych, niedojrzałych czereśni.
P: Jak może wyglądać zbieranie czereśni?
O: Zbieranie wiśni może przybierać różne formy. Najbardziej oczywisty przypadek to taki, w którym wykorzystuje się tylko dowody wspierające dany argument, a inne dowody, które go nie wspierają lub są przeciwko niemu, są ignorowane lub ukrywane. Innym przykładem może być podkreślanie dowodów popierających daną ideę, a pomijanie innych dowodów, wyrywanie cytatów z kontekstu, aby wydawało się, że mają one inne znaczenie niż pierwotnie.
P: Co to jest pseudonauka?
O: Z pseudonauką mamy do czynienia wtedy, gdy nieprawdziwe twierdzenia sprawiają wrażenie, że mają podstawy naukowe, chociaż tak nie jest. Wielu pseudonaukowców wybiera prawdziwe dowody naukowe na poparcie swoich twierdzeń.
P: Czy w nauce często pojawiają się sprzeczne badania?
O: Tak, w nauce dość często zdarza się, że jedne badania są sprzeczne z innymi, na przykład w przypadku, gdy do pomiaru wyników stosuje się różne metody, lub gdy błąd ludzki lub przypadek może prowadzić do nietypowych wyników. Oznacza to, że często istnieje badanie, które ktoś może wykorzystać na poparcie swojej tezy i może wybrać to jedno badanie, nawet jeżeli wiele innych jest z nim sprzecznych.
P: Jakie zachowanie sugeruje wykorzystanie tylko jednego nieudanego badania?
O: Wykorzystanie tylko jednego nieudanego badania oznacza tendencję do potwierdzania - gdy osoba widzi dowody na to, co chce lub spodziewa się zobaczyć, a ignoruje dowody, które są sprzeczne z jej przekonaniami. Oznacza to również oszustwo, ponieważ próba oszukania publiczności przy użyciu tej metody byłaby uznana za "złą naukę".
Przeszukaj encyklopedię