Agnostycyzm — definicja, rodzaje i różnice wobec ateizmu

Agnostycyzm — co to jest, rodzaje i różnice wobec ateizmu. Jasne wyjaśnienie historii, typów (absolutny, empiryczny, apatyczny) i kluczowych różnic z ateizmem.

Agnostycyzm to stanowisko filozoficzne i epistemologiczne mówiące, że istnienie bóstw (jednego boga lub bogów) jest niepewne lub niemożliwe do stwierdzenia w sposób ostateczny. Dla jednych agnostyków oznacza to przekonanie, że nie da się nigdy uzyskać wiedzy o istnieniu bóstw; dla innych — że w chwili obecnej nie ma wystarczających dowodów, aby wyrokować, czy bóstwa istnieją, choć w przyszłości taka wiedza może być dostępna. Agnostycyzm często łączy się ze sceptycyzmem naukowym i podkreśla granice wiedzy ludzkiej.

Krótka historia i pochodzenie terminu

Termin "agnostycyzm" ukuł w 1869 roku angielski biolog Thomas Henry Huxley ukuł słowo "agnostycy". W 1889 roku Huxley pisał: "Agnostycyzm... nie jest wyznaniem, ale metodą... fundamentalnym aksjomatem współczesnej nauki... W sprawach intelektu, nie należy udawać, że wnioski są pewne, które nie są wykazane lub możliwe do udowodnienia". Jego użycie miało podkreślić postawę opartą na dowodach i uznanie ograniczeń poznania, a nie automatyczne przyjęcie twierdzeń religijnych lub antyteistycznych.

Rodzaje agnostycyzmu

W literaturze wyróżnia się kilka odmiennych postaw agnostycznych, które różnią się zakresem i siłą twierdzeń o możliwości poznania:

• Agnostycyzm absolutny (zwany również agnostycyzmem twardym, zamkniętym, ścisłym, silnym) — to przekonanie, że nie można wiedzieć, czy istnieje bóg/bogowie, czy też nie. Zwolennicy tego stanowiska utrzymują, że pytanie o istnienie bóstw wykracza poza możliwości poznawcze człowieka.
• Agnostycyzm empiryczny (nazywany też miękkim, otwartym, słabym, tymczasowym) — to przekonanie, że w chwili obecnej nie ma wystarczającej ilości informacji, aby stwierdzić, czy jakiś bóg/bogowie istnieją, czy też nie, ale że w przyszłości (np. wskutek postępu nauki) taka wiedza może stać się osiągalna.
• Apatyczny agnostycyzm — to postawa, według której kwestia istnienia bóstw jest dla danej osoby nieistotna praktycznie i nie wpływa na jej życie moralne czy decyzje. Osoby takie mogą uznawać, że pytanie jest epistemologicznie interesujące, lecz nie mają motywacji, by mu poświęcać uwagę.

Agnostycyzm a ateizm i teizm

W praktyce rozróżnienie między agnostycyzmem, ateizmem i teizmem opiera się na dwóch odrębnych wymiarach: przekonaniu (belief) oraz wiedzy (knowledge/claims). Można to uprościć w następujący sposób:

• Teizm — wiara, że istnieje co najmniej jedno bóstwo.
• Ateizm — odrzucenie wiary w istnienie bóstw (może występować jako silne twierdzenie, że bóstwa nie istnieją, lub jako brak przekonania).
• Agnostycyzm — stanowisko dotyczące wiedzy: twierdzenie, że nie wiadomo (lub nie da się wiedzieć), czy bóstwa istnieją.

Z tego wynikają kombinacje:

• Agnostyk teistyczny (agnostycyzm teistyczny) — osoba, która wierzy w istnienie bóstwa, ale przyznaje, że nie ma pewnej wiedzy ani nie może tego dowieść.
• Agnostyk ateistyczny (często nazywany po prostu agnostycznym ateistą) — osoba, która nie wierzy w bóstwa, ale nie twierdzi, że wie na pewno, iż bóstwa nie istnieją.
• Gnostyk teistyczny/ateistyczny — rzadziej używane określenia dla tych, którzy twierdzą, że wiedzą (w sensie epistemicznym), czy bóstwa istnieją lub nie.

W skrócie: ateizm odnosi się do przekonań, agnostycyzm do możliwości poznania — stąd osoby mogą łączyć te postawy w różny sposób.

Podstawa filozoficzna i argumenty

Agnostycyzm odwołuje się do zagadnień epistemologicznych: czym jest wiedza, jakie są kryteria uzasadnienia przekonań i gdzie leżą granice dowodu. Do argumentów wspierających agnostycyzm należą:

• argumenty oparte na braku empirycznych dowodów — twierdzenie, że dotychczasowe dane nie potwierdzają istnienia bóstw;
• argumenty o naturze doświadczenia religijnego — subiektywność doświadczeń religijnych uniemożliwia ich traktowanie jako dowodu powszechnie akceptowalnego;
• argumenty ontologiczne epistemologiczne — wskazujące, że pewne pytania metafizyczne mogą być z definicji niedostępne dla poznania empirycznego;
• argumenty metodologiczne — postulat ostrożności epistemicznej: nie przyjmować twierdzeń bez adekwatnego uzasadnienia.

Znani myśliciele i wpływ na kulturę

Za ojca terminu uznaje się Thomas Henry Huxley, ale różne formy sceptycyzmu wobec religii i wiedzy o transcendentnym spotykamy wcześniej u filozofów takich jak Immanuel Kant (granice rozumu), David Hume (krytyka argumentów za istnieniem Boga) czy powinniśmy wspomnieć o późniejszych myślicielach, np. Bertrandzie Russellu, który określał się mianem agnostyka. Agnostycyzm wpłynął również na rozwój myślenia naukowego i laickiego podejścia do pytań metafizycznych.

Praktyczne implikacje

Agnostycyzm nie narzuca konkretnej etyki ani stylu życia — osoby agnostyczne mogą mieć różne przekonania moralne i uczestniczyć w różnych praktykach społecznych. W praktyce agnostycyzm często prowadzi do postawy otwartości intelektualnej i krytycznego podejścia do twierdzeń bez dostatecznego uzasadnienia. Dla niektórych bywa inspiracją do szukania dowodów i dialogu między nauką a filozofią, dla innych jest wyrazem osobistej niewiary lub obojętności w sprawach religijnych.

Podsumowanie

Agnostycyzm to rozmaita i elastyczna pozycja filozoficzna koncentrująca się na ograniczeniach ludzkiego poznania w kwestiach religijnych. Może oznaczać zarówno przekonanie, że nigdy nie poznamy odpowiedzi na pytanie o istnienie bóstw, jak i prostsze stwierdzenie, że obecnie brakuje nam wystarczającej wiedzy. Warto rozróżniać agnostycyzm od ateizmu i teizmu, ponieważ są to odrębne kategorie dotyczące odpowiednio: możliwości poznania i treści wiary.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest agnostycyzm?

P: Kto wymyślił termin "agnostyk"?

P: Co to jest absolutny agnostycyzm?

P: Co to jest agnostycyzm empiryczny?

P: W co wierzą ateiści?

P: Czy ktoś może być jednocześnie ateistą i agnostykiem?

Szukaj według litery