John Taverner (ok. 1490–1545) — angielski kompozytor renesansu

John Taverner nie powinien być mylony z brytyjskim kompozytorem z XX-21 wieku, Sir Johnem Tavnerem.

John Taverner (ur. ok. 1490 r., zm. 18 października 1545 r.) był jednym z najważniejszych angielskich kompozytorów początku XVI wieku i wybitnym organistą. Jego twórczość reprezentuje wysoki poziom angielskiej szkoły polifonicznej okresu renesansu i wywarła duży wpływ na późniejszych kompozytorów zarówno wokalnych, jak i instrumentalnych.

Dokładne miejsce i data urodzenia Tavernera pozostają niepewne. Tradycyjnie łączono go z Tattershall w Lincolnshire, gdzie miał być choristem w dzieciństwie, lecz jego nazwisko nie figuruje na zachowanych listach chórzystów; część badaczy uważa, że pracował tam później jako świecki urzędnik. Pewne jest natomiast, że w pewnym okresie związany był z dworem kardynała, co miało wpływ na jego karierę muzyczną.

Dostał pracę w Cardinal College (obecnie Christ Church) w Oxfordzie. Okres ten przypada na czas znaczących przemian religijnych w Anglii: król Henryk VIII i jego polityka doprowadziły do zmian w porządku kościelnym oraz w repertuarze liturgicznym. Istnieje anegdota, że Taverner ukrył pod podłogą kilka książek zakazanych przez króla i dzięki łasce kardynała uniknął surowszej kary, ponieważ — jak rzekomo powiedziano — był "tylko muzykiem". Po upadku kardynała i zmianach instytucjonalnych w Oxfordzie Taverner opuścił uczelnię.

Wydaje się, że około 1530 roku wrócił do Lincolnshire i pozostał tam do końca życia. Prawdopodobnie po powrocie rzadziej pisał nowe utwory związane z liturgią — zmiany religijne i reorganizacja życia kościelnego utrudniały zamówienia muzyczne — niemniej zgromadził majątek i żył jako człowiek dość zamożny.

Dzieła i styl muzyczny

Taverner skomponował osiem mas zachowanych w źródłach. Najsłynniejsza z nich to Western Wynde — msza typu „parodii”, czyli oparta na popularnej melodii o tej samej nazwie, która służy za materiał tematyczny w różnych głosach. Inna znacząca msza nosi tytuł Gloria tibi trinitas. Z fragmentu Benedictus tej mszy, zawierającego słowa "in nomine Domini", wywodzi się forma instrumentalna nazwana później In nomine. Motyw ten stał się niezwykle popularny w muzyce angielskiej XVI i XVII wieku i był przetwarzany przez wielu kompozytorów jako temat do utworów instrumentalnych (zwłaszcza na consorty viol).

Taverner był także autorem licznych motetów, hymnów i innych utworów liturgicznych. Jego muzyka charakteryzuje się bogatą polifonią, rozbudowaną fakturą wokalną, dbałością o kontrasty dynamiczne i teksturalne oraz umiejętnym użyciem cantus firmus. W mszy i motetach potrafił łączyć monumentalne, uroczyste brzmienie z subtelnymi pasażami, co sprawia, że utwory te dobrze wypadają zarówno w wykonaniach chóralnych, jak i w kameralnych rekonstrukcjach historycznych.

• Najważniejsze msze: Western Wynde, Gloria tibi trinitas (oraz inne z ośmiu znanych mszy).
• In nomine: pochodzące z Benedictus fragmenty zainspirowały długą serię utworów instrumentalnych tego typu.
• Motety: liczne utwory wielogłosowe o zróżnicowanej skali i nastroju, cenione za kunszt kompozytorski.

Znaczenie i spuścizna

Taverner uważany jest za czołową postać angielskiego renesansu muzycznego. Jego dzieła przyczyniły się do rozwoju angielskiej polifonii i miały wpływ na twórczość kolejnych pokoleń kompozytorów. Wiek XX i ruch odrodzenia dawnych praktyk wykonawczych sprawiły, że muzyka Tavernera została ponownie odkryta, zredagowana i nagrana — dziś jest regularnie wykonywana przez chóry specjalizujące się w muzyce dawnej.

Choć wiele szczegółów z życia Tavernera pozostaje niejasnych, jego muzyczna pozycja jest dobrze ugruntowana: pozostawił dzieła o wyraźnej osobowości artystycznej, które do dziś stanowią ważny element repertuaru renesansowego.

Taverner pozostaje obiektem badań muzykologicznych; edycje jego mszy i motetów oraz nagrania pomogły rozpowszechnić wiedzę o jego twórczości i utrwalić jego miejsce w historii muzyki sakralnej Anglii.