John James Audubon (26 kwietnia 1785 – 27 stycznia 1851) był francusko-amerykańskim ornitologiem, przyrodnikiem, myśliwym i malarzem, znanym przede wszystkim jako autor monumentalnego dzieła Ptaki Ameryki. W serii tej zaprezentował 435 grafik przedstawiających ptaki Ameryki Północnej w skali naturalnej; wybiegająca poza swoje czasy jakość rysunków i kompozycji sprawiła, że prace Audubona przez długi czas wyznaczały standardy w ilustracji ornitologicznej.
Wczesne życie i edukacja
Audubon urodził się na Saint Domingue (dzisiejsze Haiti) jako nieślubne dziecko francuskiego kapitana morskiego i jego francuskiej kochanki. Został wychowany przez macochę w Nantes we Francji. Od najmłodszych lat interesował się ptakami, przyrodą, rysunkiem i muzyką. W 1803 roku, w wieku 18 lat, został wysłany do Ameryki, aby uniknąć poboru do armii Napoleona. Mieszkał w majątku rodzinnym w Mill Grove, niedaleko Filadelfii, gdzie polował, obserwował i rysował ptaki. Ożenił się z Lucy Bakewell; para miała dzieci, w tym synów Victora Gifforda i Johna Woodhouse'a, a kilka dzieci zmarło we wczesnym wieku.
Działalność zawodowa i podróże
Po krótkim okresie prowadzenia farmy i interesów handlowych – między innymi założył sklep z towarami w Henderson w Kentucky – Audubon skoncentrował się na pracy artystycznej i badawczej. Pomimo początkowych sukcesów gospodarczych, w 1819 roku doznał poważnych trudności finansowych i przez krótki czas był więziony w następstwie bankructwa. W kolejnych latach wyruszył w teren z pistoletem, przyborami do rysunku i młodym asystentem, dokumentując ptaki podczas wypraw wzdłuż rzeki Mississippi i na południu Stanów Zjednoczonych.
W 1826 roku Audubon udał się do Europy z częścią ukończonych rysunków. W Anglii i Szkocji jego prace szybko zdobyły uznanie; występy i pokazy oryginalnych rysunków przyniosły mu ówczesną sławę. Znalazł drukarza najpierw w Edynburgu, a później w Londynie, gdzie współpracował z rytownikami i drukarzami (w tym z Robertem Havellem jr.) przy przygotowaniu wielkoformatowych, ręcznie kolorowanych odbitek z serii Ptaki Ameryki.
Dzieło: Ptaki Ameryki i inne publikacje
Ptaki Ameryki ukazywały się w częściach w latach 1827–1838 i obejmowały 435 tablic przedstawionych w tzw. double-elephant folio (bardzo duży format kart). Audubon używał technik akwaforty i akwatinty, a każda odbitka była ręcznie kolorowana, co czyniło kompletne zestawy kosztownymi i rzadkimi. Oryginalne wydanie przyniosło mu międzynarodową renomę i zapewniło stałe miejsce w historii ilustracji przyrodniczej. Równocześnie Audubon współpracował ze szkockim ornitologiem Williamem MacGillivrayem przy tekście do Ornithological Biography – serii szczegółowych opisów i życiorysów przedstawionych gatunków.
W późniejszych latach Audubon zajął się również ssakami i nadzorował opracowanie Żyworodnych ssaków Ameryki Północnej (Viviparous Quadrupeds of North America), projektu w dużej mierze wykonanym przez jego synów, z tekstami napisanymi przez Johna Bachmana, długoletniego przyjaciela Audubona.
Metody, kontrowersje i ocena dzisiaj
Audubon pracował w epoce, gdy preparowanie okazów i zabijanie ptaków były powszechnymi metodami badawczymi. Jego obrazy często powstawały w oparciu o ptaki zestrzelone w terenie, co dziś bywa przedmiotem krytyki ze względu na współczesne standardy ochrony przyrody. Ponadto jego poglądy i zachowania w stosunku do rdzennych mieszkańców Ameryki i Afroamerykanów oraz udział w kulturze myśliwskiej i gospodarczej tamtych czasów są dziś analizowane krytycznie i stanowią element rewizji jego spuścizny.
Ostatnie lata i dziedzictwo
Po powrocie do Ameryki Audubon odbył jeszcze kilka wypraw w poszukiwaniu okazów i materiałów ilustracyjnych. Osiedlił się ostatecznie w Nowym Jorku, gdzie spędził ostatnie lata życia. Zmarł 27 stycznia 1851 roku w wieku 65 lat i został pochowany na Cmentarzu Trójcy Świętej przy 155th Street i Broadway w Nowym Jorku.
Audubon pozostawił po sobie trwałe dziedzictwo: jego prace wpłynęły na rozwój ilustracji przyrodniczej, zwiększyły zainteresowanie fauną Ameryki Północnej i zainspirowały pokolenia badaczy oraz artystów. W jego imię działa m.in. National Audubon Society, organizacja zajmująca się ochroną ptaków. Jak pisze Towarzystwo: "Historia Audubona to triumf nad przeciwnościami losu; jego osiągnięcie jest przeznaczone na wieki. Zawiera on w sobie ducha młodej Ameryki, kiedy pustkowie były bezgraniczne i uwodzicielskie. Był osobą o legendarnej sile i wytrzymałości, a także zagorzałym obserwatorem ptaków i natury. Podobnie jak jego rówieśnicy, był zapalonym myśliwym, a także miał głębokie uznanie i troskę o ochronę; w swoich późniejszych pismach alarmował o niszczeniu ptaków i siedlisk. To dobrze, że dziś nosimy jego imię i dziedzictwo w przyszłości".
Podsumowując, John James Audubon był postacią wieloznaczną: niezaprzeczalnie utalentowanym artystą i obserwatorem przyrody, którego prace przyczyniły się do popularyzacji ornitologii, ale jednocześnie reprezentował metody i poglądy swojej epoki, które współczesna nauka i etyka poddają krytycznej refleksji.
