Borys Abramowicz Berezowski (23 stycznia 1946 – 23 marca 2013) był rosyjsko-brytyjskim biznesmenem, miliarderem i byłym matematykiem. Zdobył rozgłos i wpływy w latach 90., w okresie prezydentury Borysa Jelcyna, kiedy trafił do grona najpotężniejszych oligarchów w Rosji.
Życie i kariera
Urodził się w 1946 roku w ZSRR. Z wykształcenia był matematykiem i na początku kariery pracował w środowisku akademickim oraz w sektorze technicznym; później wykorzystał kontakty i doświadczenie, aby wejść w świat biznesu i finansów w okresie transformacji gospodarczej w Rosji. W okresie intensywnych prywatyzacji lat 90. zgromadził znaczne udziały i wpływy w różnych branżach.
W latach 90. pełnił funkcję zastępcy sekretarza Rady Bezpieczeństwa Rosji i miał bliskie relacje z otoczeniem prezydenta. Był też bliski córce Jelcyna, Tatianie; ta sieć powiązań pomogła mu uzyskać dostęp do mediów i struktur państwowych. Miał wpływ na treści publikowane w prasie i telewizji — media, którymi się interesował, rzadko mogły publicznie atakować Jelcyna lub jego sojuszników.
W sferze biznesu Berezowski zarobił między innymi na imporcie samochodów Mercedesa do Rosji w latach 90. Inwestował w przemysł motoryzacyjny (między innymi związki z Avtovaz) oraz w sektor naftowy — był właścicielem lub współwłaścicielem spółek naftowych, w tym firmy Sibneft (później przejętej przez innych posiadaczy kapitału). Kontrolował także udziały w mediach, co wzmacniało jego pozycję polityczną i gospodarczą.
Wpływy polityczne i konflikt z Putinem
W połowie lat 90. Berezowski należał do grupy najbogatszych ludzi w Rosji, którzy finansowali kampanie polityczne i wywierali wpływ na politykę. Po dojściu do władzy Władimira Putina relacje Berezowskiego z Kremliem uległy gwałtownemu pogorszeniu. W wyniku narastającej presji politycznej i prawnej Berezowski opuścił Rosję i osiedlił się w Londynie, gdzie otrzymał status uchodźcy politycznego lub prawo pobytu (opis statusu różnił się w różnych źródłach). Odtąd stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych rosyjskich przeciwników Putina na emigracji.
W Londynie finansował i wspierał organizacje opozycyjne oraz indywidualnych krytyków Kremla. Twierdził, że walczy o ograniczenie autorytarnych tendencji władz w Rosji i przywrócenie demokracji. Rosyjskie władze oskarżały go z kolei o działalność przestępczą, w tym o udział w zleceniach mających na celu zamachy na osoby sprzyjające opozycji — wśród wymienianych przez część rosyjskich organów śledczych ofiar byli m.in. Aleksander Litwinienko i Anna Politkowska. Berezowski zaprzeczał takim oskarżeniom.
Sprawy sądowe, oskarżenia i zamachy
Życie Berezowskiego naznaczone było wieloma procesami i dochodzeniami, zarówno w Rosji, jak i za granicą. Szwajcarskie i inne europejskie organy ścigania badały jego transakcje pod kątem prania pieniędzy i nieprawidłowości finansowych. W Rosji wytoczono mu procesy i dochodzenia, a niekiedy skazywano go w postępowaniach w trybie nieobecności.
W 1994 roku i w kolejnych latach dochodziło również do prób zabójstwa lub zamachu na jego życie — Berezowski sam twierdził, że padł ofiarą kilku ataków wymierzonych w jego osobę i że zlecenia te mogły pochodzić od rosyjskich służb lub osób związanych z nimi. Niektóre z tych wydarzeń pozostały niewyjaśnione.
W Londynie toczył się też głośny spór prawny z rosyjskim miliarderem Romanem Abramowiczem — proces cywilny zakończył się w 2012 roku orzeczeniem sądu londyńskiego, w którym argumenty Berezowskiego zostały w dużej mierze odrzucone, co poważnie nadszarpnęło jego wiarygodność w oczach części opinii publicznej i mediów.
Śmierć i jej okoliczności
Berezowski zmarł 23 marca 2013 roku w Sunninghill, Berkshire, Anglia, mając 67 lat; mieszkał wówczas w Londynie (Londyn). 25 marca policja poinformowała, że wstępne ustalenia wskazywały na śmierć przez powieszenie i że nie stwierdzono śladów walki ani oznak przestępstwa w miejscu zdarzenia. Brytyjskie organy przeprowadziły dochodzenie i otwarto formalności związane z wyjaśnieniem przyczyn zgonu; okoliczności jego śmierci wywołały spekulacje i liczne teorie, zwłaszcza w świetle jego burzliwych kontaktów z Kremlinem i trwających sporów prawnych.
Ocena i spuścizna
Borys Berezowski pozostaje postacią kontrowersyjną: dla jednych symbol oligarchicznej korupcji i cynicznego wykorzystywania powiązań politycznych w okresie transformacji, dla innych – biznesmenem i politycznym emigrantem walczącym z koncentracją władzy w Rosji. Jego działalność gospodarcza i polityczna miała znaczący wpływ na kształt gospodarki i mediów w Rosji lat 90., a jego procesy, oskarżenia i życie na emigracji stały się częścią szerszej debaty o roli oligarchów, praworządności i wpływach Kremla.
Źródła przytoczone w tekście mówią o jego wpływach na media oraz o sporach prawnych i politycznych, które ukształtowały jego losy po przejściu z roli jednego z najważniejszych ludzi Rosji do skrajnie antagonizowanej postaci na emigracji.