Billy Budd to opera autorstwa Benjamina Brittena. Po raz pierwszy została wystawiona w Royal Opera House, Covent Garden, w Londynie, 1 grudnia 1951 roku. Oparta jest na krótkiej powieści Billy Budd autorstwa Hermana Melville'a. Libretto do opery zostało napisane przez E.M. Forstera i Erica Croziera. Premiera odniosła natychmiastowy sukces i od tamtej pory utwór jest jednym z najważniejszych dzieł Brittena — często wystawianym zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i na scenach międzynarodowych.
Fabuła (krótkie streszczenie)
Akcja opery rozgrywa się na pokładzie okrętu wojennego w czasach napoleońskich. Tytułowy Billy Budd to młody, prostolinijny marynarz o ujmującym charakterze i urodzie, który zostaje przymusowo wcielony do służby. Jego dobroć i otwartość budzą zazdrość i nienawiść u niektórych członków załogi, w szczególności u mrocznego i pełnego urazy oficera (antagonisty), który oskarża Billy'ego o podżeganie do buntu. W trakcie konfrontacji Billy, w akcie niezamierzonej samoobrony, zabija oskarżyciela — czyn ten sprowadza konflikt prawa, lojalności wobec rozkazu i sumienia. Dowódca okrętu staje przed tragicznym wyborem między obowiązkiem wojskowym a własnym przekonaniem moralnym.
Wersje opery i przyjęcie
Pierwotna wersja opery składała się z czterech aktów. W 1960 roku Britten przepracował dzieło, skracając je i redagując tak, by mogło być wykonywane w dwóch aktach; ta zredukowana wersja stała się szeroko przyjęta w praktyce scenicznej. Do dziś zdania krytyków i reżyserów są podzielone — niektórzy cenią pełnię rozwoju dramatycznego w wersji czteroaktowej, inni natomiast uznają wersję dwuaktową za bardziej zwarte i teatralnie skuteczne rozwiązanie.
Muzyka i styl
Partytura Brittena łączy bogate, sugestywne orkiestracje z intensywną pracą chóru, co dobrze oddaje klimat życia pokładowego i wojskową dyscyplinę. Kompozytor stosuje motywy przewodnie, kontrastujące tekstury i ostre barwy orkiestrowe, by podkreślić moralne napięcie między niewinnością a złem. Charakterystyczne są też fragmenty o wyraźnym, niemal dramatycznym rysie chóralnym — chór pełni rolę komentatora wydarzeń oraz „głosu” załogi.
Obsada i wykonawcy
Britten początkowo myślał o Geraincie Evansie w partii tytułowej, lecz Evans uznał, że nuty są zbyt wysokie dla jego głosu i ostatecznie przyjął inną rolę, natomiast partię Billy'ego wykreował Theodor Uppman. Pierwsze wykonanie odniosło duży sukces i przyczyniło się do szybkiego wejścia dzieła do repertuaru.
Wśród znanych barytonów, którzy śpiewali rolę Billy'ego Budda, wymienia się Thomas Allen, Simon Keenlyside, Richard Stilwell i Thomas Hampson. Warto podkreślić, że w operze nie występują partie kobiece — cała obsada jest męska, co wynika z realiów dramatycznej scenerii (okręt wojenny) i stanowi jeden z jej charakterystycznych elementów.
Tematy i znaczenie
Opera podejmuje uniwersalne tematy: konflikt między prawem a sumieniem, problem odpowiedzialności moralnej, kwestia niewinności w obliczu władzy i obowiązku, a także mechanizmy władzy i zemsty. Adaptacja Melville'owskiej opowieści pozwoliła Brittenowi na przedstawienie niejednoznaczności etycznej i tragizmu ludzkich wyborów w języku muzycznym o dużej sile wyrazu.
Recepcja i miejsce w repertuarze
"Billy Budd" jest uznawana za jedno z najważniejszych dzieł operowych XX wieku w dorobku Brittena. Cieszy się stałym zainteresowaniem dyrygentów, reżyserów i śpiewaków, a liczne nagrania i wystawienia potwierdzają jej trwałą pozycję w kanonie operowym.