Dom pracy (workhouse) — historia, funkcje i losy instytucji ubogich
Dom pracy (workhouse) — historia i losy instytucji ubogich: od XVII–XIX w., przymusowa praca, opieka nad biednymi i przemiany społeczne. Poznaj mroczne oblicze pomocy.
Początki
Dom pracy był instytucją, która oferowała schronienie i pracę osobom, które nie mogły ich znaleźć we własnym zakresie. Rozwinęła się przede wszystkim w Anglii i Walii od XVII wieku. Pierwsze zanotowane użycie angielskiego terminu "workhouse" pojawiło się w raporcie burmistrza Abingdon z 1631 r. W praktyce jednak korzenie systemu opieki nad ubogimi sięgają znacznie wcześniej: już w późnym średniowieczu pojawiały się regulacje dotyczące pomocy biednym (m.in. ustawy z końca XIV wieku), a następnie system był rozwijany w kolejnych stuleciach, m.in. przez znane akty prawa ubogich z okresu wczesnej nowożytności.
Przyczyny rozwoju instytucji w XVIII–XIX wieku
W XIX wieku na tradycyjne formy pomocy ubogim wywarły presję trzy główne czynniki: wzrost bezrobocia po wojnach napoleońskich, postępująca mechanizacja rolnictwa (co pozbawiało pracy robotników rolnych) oraz wieloletnie złe plony i klęski nieurodzaju (m.in. w latach 30. XIX w.). Takie zjawiska przeciążały lokalne systemy wsparcia i prowokowały do reform.
Ustawa z 1834 r. i zasada "less eligibility"
Aby uporządkować i ograniczyć koszty opieki nad ubogimi, wprowadzono w 1834 r. New Poor Law (Nowa ustawa o ubogich). Reforma ta zrzeszyła parafie w tzw. Poor Law Unions i powołała rady opieki (Boards of Guardians), które miały zarządzać pomocą. Jedną z kluczowych zasad nowego systemu była tzw. zasada less eligibility — pomoc miała być zorganizowana tak, aby warunki w domu pracy były mniej atrakcyjne niż najgorsze warunki życia wolnego robotnika. Miało to zniechęcać do korzystania z pomocy osób, które mogłyby same znaleźć zatrudnienie.
Praca w domu pracy
W praktyce oznaczało to surowy reżim i obowiązkową pracę dla osób przyjętych do domu pracy. Niektóre zakłady liczyły na zysk, wykorzystując bezpłatną siłę roboczą, choć większość takich placówek nie była realnie nastawiona na prowadzenie rentownej działalności. Typowe zajęcia dla mieszkańców obejmowały m.in. kruszenie kamieni na tłuczeń, łamanie kości w celu wytworzenia nawozu, czy rozdzielanie starych lin na włókna do ponownego użycia (tzw. oakum) — materiał wykorzystywany m.in. do uszczelniania połączeń w budowie statków. Do rozdzielania liny używano metalowego szpikulca, a warsztat do tej czynności bywał potocznie nazywany szpikulec.
Życie codzienne i opieka
Utrzymanie w domu pracy miało być trudne i zdyscyplinowane: mieszkańcy byli często segregowani według płci i wieku, spali w wspólnych dormitoriach, mieli ograniczone kontakty z zewnętrznym światem oraz rygorystyczny rozkład dnia. Jednocześnie instytucja ta zapewniała pewne formy opieki, które poza systemem pracy były rzadziej dostępne — bezpłatną pomoc medyczną oraz ograniczoną edukację dla dzieci. Część dzieci trafiała później na praktyki lub do nauki zawodu poza domem pracy.
Przekształcenia i likwidacja
W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku charakter wielu domów pracy zaczął się zmieniać — zamiast przyjmować głównie zdolnych do pracy biednych, wiele placówek stało się miejscami opieki dla osób starych, przewlekle chorych i niezdolnych do pracy. W 1929 r. zmieniono regulacje prawne, co umożliwiło przekazanie części tych placówek samorządom lokalnym; wiele z nich przekształcono w szpitale lub przemianowano na tzw. Instytucje Pomocy Publicznej. Ostateczne rozbicie systemu ubóstwa opartego na domach pracy nastąpiło po II wojnie światowej — formalne ramy starego systemu zniesiono w ustawodawstwie z 1948 r., które wprowadziło nowe mechanizmy pomocy społecznej.
Dziedzictwo
Domy pracy stały się symbolem surowej polityki społecznej epoki wiktoriańskiej i wywołują silne emocje w literaturze i pamięci kulturowej — pojawiają się m.in. w twórczości Charlesa Dickensa, a także w relacjach społecznych i reportażach z XIX–XX w. Ich historia ilustruje przemiany sposobu, w jaki społeczeństwa radziły sobie z ubóstwem i opieką nad najsłabszymi.
Fabryka w Nantwich
Posiłek w zakładzie pracy St Pancras
Pytania i odpowiedzi
P: Jaki był cel domów pracy?
O: Domy pracy były miejscami, które oferowały mieszkanie i pracę ludziom, którzy jej nie mieli. Miały one pomóc w rozwiązaniu problemu braku pracowników po Czarnej Śmierci i zapewnić opiekę nad ubogimi.
P: Kiedy po raz pierwszy pojawiły się domy pracy?
O: Po raz pierwszy słowo "dom pracy" zostało użyte w sprawozdaniu burmistrza Abingdon z 1631 roku na temat budowy domu pracy w mieście. Jednak ich początki sięgają Poor Law Act z 1388 roku.
P: Co spowodowało wzrost bezrobocia w tym okresie?
O: Po wojnach napoleońskich było duże bezrobocie, a także bezrobocie spowodowane przejęciem pracy robotników rolnych przez maszyny. Ponadto w tym okresie było kilka złych zbiorów, co spowodowało zbyt dużą presję na istniejące sposoby opieki nad biednymi ludźmi.
P: Czym różniło się życie w przytułku od życia poza nim?
O: Życie w przytułku nie miało być łatwe; było utrudnione, aby tylko ci, którzy nie mieli nadziei na znalezienie innej pracy, szukali tam pomocy. Więźniowie domów pracy nie mieli żadnych praw i podlegali surowym zasadom i karom, ale otrzymywali bezpłatną opiekę medyczną i edukację dla dzieci - coś, co nie było dostępne poza systemem.
P: Kiedy zmieniły się przepisy dotyczące otrzymywania pomocy?
O: Pod koniec XIX wieku prawo zmieniło się w ten sposób, że zamiast bezrobotnych biedaków, którzy wypełniali większość miejsc w przytułkach, zaczęto je wypełniać starcami i chorymi. W 1929 r. nastąpiły dalsze zmiany, gdy instytucje te przekształciły się w szpitale znane jako Instytucje Pomocy Publicznej, a ostatecznie zniknęły wraz z uchwaleniem w 1948 r. ustawy o pomocy narodowej.
P: Jaką pracę wykonywali więźniowie w przytułku?
O: Większość więźniów nie posiadała umiejętności niezbędnych do wykonywania normalnej pracy, więc do ich zadań należało m.in. łamanie skał na drobne kamienie, łamanie kości w celu zrobienia nawozu lub rozdzieranie starej liny w celu ponownego wykorzystania jej włókien (tzw. oakum). Ta stara lina była używana do uszczelniania połączeń w projektach budowy statków, aby zachować ich wodoszczelność, przy użyciu metalowych kolców do rozkuwania.
Przeszukaj encyklopedię