Początki

Dom pracy był instytucją, która oferowała schronienie i pracę osobom, które nie mogły ich znaleźć we własnym zakresie. Rozwinęła się przede wszystkim w Anglii i Walii od XVII wieku. Pierwsze zanotowane użycie angielskiego terminu "workhouse" pojawiło się w raporcie burmistrza Abingdon z 1631 r. W praktyce jednak korzenie systemu opieki nad ubogimi sięgają znacznie wcześniej: już w późnym średniowieczu pojawiały się regulacje dotyczące pomocy biednym (m.in. ustawy z końca XIV wieku), a następnie system był rozwijany w kolejnych stuleciach, m.in. przez znane akty prawa ubogich z okresu wczesnej nowożytności.

Przyczyny rozwoju instytucji w XVIII–XIX wieku

W XIX wieku na tradycyjne formy pomocy ubogim wywarły presję trzy główne czynniki: wzrost bezrobocia po wojnach napoleońskich, postępująca mechanizacja rolnictwa (co pozbawiało pracy robotników rolnych) oraz wieloletnie złe plony i klęski nieurodzaju (m.in. w latach 30. XIX w.). Takie zjawiska przeciążały lokalne systemy wsparcia i prowokowały do reform.

Ustawa z 1834 r. i zasada "less eligibility"

Aby uporządkować i ograniczyć koszty opieki nad ubogimi, wprowadzono w 1834 r. New Poor Law (Nowa ustawa o ubogich). Reforma ta zrzeszyła parafie w tzw. Poor Law Unions i powołała rady opieki (Boards of Guardians), które miały zarządzać pomocą. Jedną z kluczowych zasad nowego systemu była tzw. zasada less eligibility — pomoc miała być zorganizowana tak, aby warunki w domu pracy były mniej atrakcyjne niż najgorsze warunki życia wolnego robotnika. Miało to zniechęcać do korzystania z pomocy osób, które mogłyby same znaleźć zatrudnienie.

Praca w domu pracy

W praktyce oznaczało to surowy reżim i obowiązkową pracę dla osób przyjętych do domu pracy. Niektóre zakłady liczyły na zysk, wykorzystując bezpłatną siłę roboczą, choć większość takich placówek nie była realnie nastawiona na prowadzenie rentownej działalności. Typowe zajęcia dla mieszkańców obejmowały m.in. kruszenie kamieni na tłuczeń, łamanie kości w celu wytworzenia nawozu, czy rozdzielanie starych lin na włókna do ponownego użycia (tzw. oakum) — materiał wykorzystywany m.in. do uszczelniania połączeń w budowie statków. Do rozdzielania liny używano metalowego szpikulca, a warsztat do tej czynności bywał potocznie nazywany szpikulec.

Życie codzienne i opieka

Utrzymanie w domu pracy miało być trudne i zdyscyplinowane: mieszkańcy byli często segregowani według płci i wieku, spali w wspólnych dormitoriach, mieli ograniczone kontakty z zewnętrznym światem oraz rygorystyczny rozkład dnia. Jednocześnie instytucja ta zapewniała pewne formy opieki, które poza systemem pracy były rzadziej dostępne — bezpłatną pomoc medyczną oraz ograniczoną edukację dla dzieci. Część dzieci trafiała później na praktyki lub do nauki zawodu poza domem pracy.

Przekształcenia i likwidacja

W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku charakter wielu domów pracy zaczął się zmieniać — zamiast przyjmować głównie zdolnych do pracy biednych, wiele placówek stało się miejscami opieki dla osób starych, przewlekle chorych i niezdolnych do pracy. W 1929 r. zmieniono regulacje prawne, co umożliwiło przekazanie części tych placówek samorządom lokalnym; wiele z nich przekształcono w szpitale lub przemianowano na tzw. Instytucje Pomocy Publicznej. Ostateczne rozbicie systemu ubóstwa opartego na domach pracy nastąpiło po II wojnie światowej — formalne ramy starego systemu zniesiono w ustawodawstwie z 1948 r., które wprowadziło nowe mechanizmy pomocy społecznej.

Dziedzictwo

Domy pracy stały się symbolem surowej polityki społecznej epoki wiktoriańskiej i wywołują silne emocje w literaturze i pamięci kulturowej — pojawiają się m.in. w twórczości Charlesa Dickensa, a także w relacjach społecznych i reportażach z XIX–XX w. Ich historia ilustruje przemiany sposobu, w jaki społeczeństwa radziły sobie z ubóstwem i opieką nad najsłabszymi.