Zjednoczenie Niemiec (1800–1871): droga do Cesarstwa i rola Bismarcka

Zjednoczenie Niemiec 1800–1871: fascynująca droga do Cesarstwa, kluczowa rola Ottona von Bismarcka, wojny napoleońskie, rywalizacja Austrii i Prus i proklamacja w Wersalu.

Proces zjednoczenia Niemiec nastąpił w XIX wieku (1800-1900). Przed zjednoczeniem w Europie Środkowej istniało wiele państw. Niektóre z nich były bardzo małe, być może nie więcej niż 5 mil (8,0 km) od jednej granicy do drugiej. Wielu Niemców pragnęło narodu zjednoczonego, potężnego i wpływowego.

Zjednoczenie odbyło się 18 stycznia 1871 roku. Po zakończeniu wojny francusko-pruskiej, książęta niemieccy ogłosili naród niemiecki w Wersalu we Francji, w Sali Lustrzanej. Zjednoczenie połączyło wiele niezależnych państw niemieckich. Państwa te stały się Cesarstwem Niemieckim. Otto von Bismarck, premier Prus, został kanclerzem Cesarstwa.

Zjednoczenie Niemiec rozpoczęło się wiele lat wcześniej, podczas wojen napoleońskich. Podczas Bitwy pod Lipskiem w 1813 r., zwanej też Bitwą Narodów, wiele państw niemieckich przyłączyło się do Rosji, Szwecji i Austrii, by pokonać wojska napoleońskie. Później, w 1815 r., Kongres Wiedeński zakończył wojny napoleońskie. Austria pozostała najpotężniejszym politycznie krajem spośród państw niemieckich. Prusy stały się politycznym i dyplomatycznym rywalem Austrii.

Było wiele problemów w zjednoczeniu państw niemieckich. Nie wszyscy politycy byli za zjednoczeniem. Niektórzy obawiali się, że zjednoczenie da Austrii i Prusom zbyt dużą władzę wśród wielu państw. Były też problemy z ustaleniem, kto będzie pobierał podatki i ile podatków będzie płaconych.

Tło polityczne i administracyjne (1800–1834)

Na początku XIX wieku obszar zwany Niemcami należał do rozdrobnionego zespołu księstw, królestw, wielkich księstw, księstw mniejszych i wolnych miast. Do 1806 r. istniał jeszcze Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, ale po klęskach wobec Napoleona cesarstwo zostało rozwiązane (1806). Napoleon przeprowadził reorganizację – utworzono Związek Reński, a wiele małych państewek zostało zlikwidowanych lub wcielonych do większych jednostek.

Po klęsce Napoleona i obradach Kongresu Wiedeńskiego (1814–1815) powstał Związek Niemiecki (Deutscher Bund) – luźna federacja 39 państw pod przewodnictwem Austrii. System ten miał na celu utrzymanie równowagi sił i zapobieganie nowym rewolucjom, ale nie rozwiązywał kwestii ekonomicznych ani jedności politycznej.

Gospodarka, infrastruktura i świadomość narodowa

W pierwszej połowie XIX wieku istotną rolę odegrały czynniki ekonomiczne i technologiczne. Industrializacja, rozwój kolei i wzrost handlu sprzyjały zacieśnianiu więzi między państwami. Prusy, jako jedno z pierwszych państw niemieckich, prowadziły politykę gospodarczą ułatwiającą integrację, m.in. przez tworzenie Zollvereinu (unia celna, 1834) – systemu znoszącego cła wewnątrz obszaru niemieckiego. Zollverein uprościł handel, wzmocnił gospodarczo Prusy i przygotował grunt pod polityczne zjednoczenie.

Ruchy liberalne i rewolucje 1848 roku

W latach 30. i 40. XIX wieku rosły nastroje liberalne i nacjonalistyczne. W 1848 r. fala rewolucji dotarła do Niemiec; w wielu miastach dochodziło do manifestacji domagających się konstytucji, praw obywatelskich i zjednoczenia. W 1848–1849 obradował w Frankfurcie nad Menem Zgromadzenie Narodowe (Frankfurter Nationalversammlung), które próbowało stworzyć konstytucję dla zjednoczonych Niemiec. Próba ta zakończyła się jednak niepowodzeniem – monarchy odrzuciły proponowaną monarchię konstytucyjną, a ruch liberalny został zdławiony.

Droga do zjednoczenia: polityka Bismarcka i wojny

Kluczowym czynnikiem politycznym stała się polityka realpolitik prowadzona przez Otto von Bismarcka. Bismarck, mianowany premierem Prus w 1862 r., dążył do zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus, używając zarówno siły zbrojnej, jak i dyplomacji. Jego metoda polegała na wywoływaniu konfliktów, które mogły wzmocnić pozycję Prus i wyeliminować wpływ Austrii.

• Wojna z Danią (1864) – Prusy i Austria wspólnie pokonały Danię i przejęły Księstwo Szlezwik i Holsztyn. To zwycięstwo wzmocniło pozycję Prus w sprawach niemieckich.
• Wojna prusko-austriacka (1866) – tzw. wojna siedmiotygodniowa. Prusy pokonały Austrię pod Sadową (Königgrätz). W rezultacie Austria została wyłączona z politycznej dominacji nad Niemcami, a Prusy zorganizowały Północnoniemiecki Związek (1867) z Prusami na czele.
• Wojna francusko-pruska (1870–1871) – prowokacja dyplomatyczna i szybkie zwycięstwo Prus doprowadziły do kapitulacji Francji. Pokój i poczucie zagrożenia zewnętrznego sprzyjały zjednoczeniu południowych państw niemieckich z Północnym Związkiem.

Powstanie Cesarstwa Niemieckiego

Po klęsce Francji książęta i przedstawiciele państw niemieckich zebrali się w Paryżu — a 18 stycznia 1871 r., w Sali Lustrzanej w Wersalu, ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego. Na cesarza (Kaisera) koronowano króla Prus, Wilhelma I; Otto von Bismarck został kanclerzem. Nowe państwo miało charakter federacyjny: składało się z królestw (m.in. Prusy, Bawaria, Saksonia, Wirtembergia), wielkich i mniejszych księstw oraz wolnych miast, przy zachowaniu pewnej autonomii poszczególnych państw członkowskich.

Konsekwencje i znaczenie

Zjednoczenie Niemiec zmieniło równowagę sił w Europie. Wyłoniło się potężne, zindustrializowane państwo o znaczącym potencjale militarnym i gospodarczym. Austria została wyłączona z kierownictwa spraw niemieckich i skoncentrowała się na państwie wielonarodowym Habsburgów. Nowe Cesarstwo stało się jednym z najważniejszych ośrodków politycznych, ekonomicznych i naukowych Europy.

Otto von Bismarck po zjednoczeniu kontynuował rządzenie jako kanclerz i wprowadzał politykę stabilizacji: prowadził politykę sojuszy zagranicznych, prowadził walkę z wpływami kościelnymi w tzw. Kulturkampf (szczególnie w latach 70. XIX w.) oraz stopniowo wprowadzał pierwsze nowoczesne reformy socjalne (ubezpieczenia społeczne), aby osłabić wpływ ruchów socjalistycznych.

Podsumowanie

Proces zjednoczenia Niemiec (ok. 1800–1871) był długotrwały i wieloaspektowy: wynikał z przemian politycznych po epoce napoleońskiej, rozwoju gospodarczego, wzrostu świadomości narodowej oraz z działań politycznych i wojennych, w których kluczową rolę odegrały Prusy i Otto von Bismarck. Efektem był powstanie zjednoczonego, federacyjnego Cesarstwa Niemieckiego w 1871 r., które znacząco zmieniło krajobraz polityczny XIX-wiecznej Europy.

Pytania i odpowiedzi

P: Jakie wydarzenie doprowadziło do zjednoczenia Niemiec?

P: Kiedy nastąpiło zjednoczenie Niemiec?

P: Kto ogłosił naród niemiecki w Wersalu we Francji?

P: Jaka bitwa jest również znana jako Bitwa Narodów?

P: Co zakończyło wojny Napoleona i pozostawiło Austrię jako potężne państwo?

P: Jakie były problemy ze zjednoczeniem Niemiec?

Szukaj według litery