Góry podwodne — co to jest? Definicja, powstanie, ekosystemy i zagrożenia

Góry podwodne: czym są, jak powstają, bogate ekosystemy i zagrożenia — od połowów po osuwiska wywołujące tsunami. Odkryj nieznane szczyty mórz.

Góra podwodna to góra wznosząca się z dna morza lub oceanu, która nie sięga do powierzchni wody (poziomu morza) i nie tworzy wyspy. Najczęściej są to formy związane z działalnością wulkaniczną, powstające jako podwodne wulkany lub ich wygasłe pozostałości. Charakterystyczna wysokość takich struktur wynosi przeważnie 1 000–4 000 metrów (3 000–13 000 stóp) ponad dno morskie, choć zakres może być większy w zależności od miejsca.

Powstanie i typy

Góry podwodne tworzą się na różne sposoby:

• Wulkanizm podwodny — wynoszenie magmy z płaszcza tworzy stożki wulkaniczne na dnie oceanu. Przykładem aktywnej góry jest Loihi w łańcuchu górskim Hawajean-Emperor.
• Hot-spoty i łańcuchy górskie — ruch płyty tektonicznej nad ogniskami gorąca powoduje powstawanie łańcuchów seamountów i wygasłych wulkanów.
• Ridge i uskoki — wypiętrzenia powstające wzdłuż grzbietów śródoceanicznych i stref subdukcji.
• Guyoty — płaskie wierzchołki góry podwodnej powstałe przez erozję i obniżenie poziomu morza w przeszłości.

Rozmiary, rozmieszczenie i liczba

Szczyty gór podwodnych mogą występować setki do tysięcy metrów pod powierzchnią i znaleźć się zarówno w płytkich, jak i bardzo głębokich częściach oceanów. Szacuje się, że na całym świecie istnieje około 100 000 gór podwodnych, jednak tylko niewielki odsetek został dokładnie zbadany i zmapowany. Ich rozmieszczenie jest powiązane z aktywnością tektoniczną i wulkaniczną — koncentrują się przy grzbietach śródoceanicznych, nad hot-spotami oraz w strefach subdukcji.

Ekosystemy i znaczenie biologiczne

Szczyty morskie są jednym z najbardziej rozpowszechnionych i jednocześnie ekstensywnie bogatych ekosystemów oceanicznych na świecie. Ich wyniesienie w stosunku do otaczającego dna oraz oddziaływanie na prądy morskie powoduje lokalne wzrosty produktywności — woda jest wymieszana, pojawia się plankton, a wraz z nim przyciągane są filtry i drapieżniki. Na stokach i w obrębie szczytów rozwijają się m.in. koralowce zimnowodne, gąbki, macewy i tzw. "coral gardens". To miejsca koncentracji życia: ryby, skorupiaki, mięczaki, a także walenie wykorzystują je jako żerowiska i korytarze migracyjne.

Góry podwodne charakteryzują się wysokim stopniem endemizmu — wiele gatunków występuje tylko lokalnie i rośnie bardzo wolno, co czyni te ekosystemy szczególnie wrażliwymi na zaburzenia.

Znaczenie gospodarcze i zagrożenia

Ich wpływ został zauważony przez komercyjny sektor rybołówstwa, ponieważ wiele gór podwodnych wspiera intensywne połowy — skupiska ryb ułatwiają połowy pelagiczne i przydenne. Jednocześnie pojawiają się poważne zagrożenia:

• Połowy włokiem dennym — mechanicznie niszczą struktury skalne i biologiczne, usuwając całe ekosystemy z powierzchni gór; według niektórych raportów stanowi to ponad 90% bezpośrednich szkód (w oryginalnym tekście: 95%).
• Eksploatacja zasobów — rosnące zainteresowanie deep-sea mining (wydobycie rud i minerałów z dna morskiego) stwarza ryzyko długotrwałych, nieodwracalnych szkód.
• Zanieczyszczenia i inwazje biologiczne — transport morski i działalność ludzka wprowadzają zanieczyszczenia oraz obce gatunki.
• Zmiany klimatu i zakwaszenie oceanów — wpływają na wzrost i rozmnażanie organizmów budujących rafy zimnowodne oraz na cały łańcuch pokarmowy.

Istnieją dobrze udokumentowane przypadki zmniejszania się zasobów ryb i degradacji siedlisk w wyniku nadmiernych połowów i niszczących technik połowowych.

Badania i mapowanie

Większość gór podwodnych nie została jeszcze zbadana ani dokładnie zmapowana. Do gromadzenia danych wykorzystuje się m.in. bathymetrię wykonywaną sonarem wielowiązkowym, altimetrię satelitarną, a także zdalnie sterowane pojazdy (ROV), autonomiczne pojazdy podwodne (AUV) i załogowe batyskafy. Dane te pozwalają poznać topografię, skład biologiczny oraz potencjalne zasoby mineralne.

Niebezpieczeństwa dla ludzi i infrastruktury

Góry podwodne mogą stanowić zagrożenie dla nawigacji i infrastruktury podwodnej. Zdarzały się przypadki, gdy okręty zderzyły się z nieznanymi wzniesieniami — przykład stanowi góra podwodna Muirfield, nazwana od statku, który uderzył w nią w 1973 roku. Znacznie poważniejszym zagrożeniem są jednak osuwiska stokowe i zawalenia boczne: z upływem czasu ciśnienie wody i procesy geologiczne mogą powodować osunięcia, które uruchamiają masywną migrację osadów i wody oraz generują tsunami.

Ochrona i kierunki działań

Ochrona gór podwodnych wymaga integracji badań naukowych, zarządzania rybołówstwem oraz międzynarodowych regulacji. Możliwe działania obejmują:

• tworzenie morskich obszarów chronionych (MPA) obejmujących szczyty i ich stoki,
• ograniczenia lub zakazy stosowania włoka dennym w newralgicznych miejscach,
• monitoring i badania długoterminowe przy użyciu ROV/AUV,
• stosowanie zasady ostrożności w odniesieniu do przemysłowego wydobycia z dna morskiego.

Ponieważ większość gór podwodnych pozostaje słabo poznana, ochrona oparta na zasadzie ostrożności i rozszerzenie badań są kluczowe dla zachowania ich unikatowych i wrażliwych ekosystemów.

Przykłady i ciekawostki

• Loihi — aktywna góra podwodna należąca do systemu wulkanicznego Hawajów, będąca przykładem młodego wulkanizmu podmorskiego.
• Muirfield — znana z kolizji statku w 1973 r.; nazwa przypomina o potencjalnych zagrożeniach nawigacyjnych.
• Góry podwodne mogą działać jak "oazy" w otwartych wodach, przyciągając bogate i różnorodne życie morskie, co czyni je cennymi zarówno naukowo, jak i gospodarczo.

Podsumowując, góry podwodne to rozmaite, często olbrzymie struktury dna morskiego o kluczowym znaczeniu dla biologii oceanicznej, gospodarki i bezpieczeństwa. Ich ochrona i dokładne poznanie są jednym z istotnych wyzwań współczesnej oceanografii i ekologii morskiej.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest góra podwodna?

P: Jak szacuje się, ile podmorskich wzniesień istnieje na świecie?

P: Jakiego rodzaju organizmy można znaleźć na podwodnych szczytach lub w ich pobliżu?

P: W jaki sposób góry podwodne wpływają na przemysł rybołówstwa komercyjnego?

P: Jakich technologii można użyć do zbierania danych o niezbadanych lub niezaznaczonych podwodach?

P: Czy istnieją jakieś zagrożenia związane z niezbadanymi lub nieznanymi górami podwodnymi?

Szukaj według litery