Schemat rymu to ustalony wzór rymów między kolejnymi wersami w wierszu lub piosence. Aby zapisać schemat, zwyczajowo przypisuje się kolejnym końcom wersów kolejne litery alfabetu: te same litery oznaczają wersy rymujące się ze sobą, różne — różne rymy. Na przykład schemat ABAB oznacza, że pierwszy i trzeci wers rymują się ze sobą (A), a drugi i czwarty tworzą drugi rym (B). Najprostsze schematy to m.in. AA, AAA, AABB, ABAB czy ABBA. Istnieją też formy bardziej złożone, np. ABABBCC (rym królewski), ABABABCC (ottava rima) czy ABABBBCBCC (zwrotka spenseryjska).

Jak czytać i zapisywać schemat rymów

Aby wyznaczyć schemat rymów:

  • czytaj wiersz głośno lub przynajmniej uważnie końcówki wersów,
  • oznacz pierwszą końcówkę jako A, potem kolejne różne końcówki jako B, C itd.,
  • powtarzaj tę samą literę dla wersów, które kończą się tym samym dźwiękiem (rym dokładny) lub wyraźnie zestawialnym brzmieniem (rym niedokładny, tzw. slant rhyme — można go także zaznaczyć tą samą literą, jeśli pełni funkcję rymu w utworze).
W analizie literowej nie uwzględnia się zwykle rymów wewnętrznych (w obrębie wersów), lecz można je opisać dodatkowo. Warto też zwrócić uwagę, czy rym jest męski (silna akcentacja na ostatniej sylabie), żeński (akcent na przedostatniej sylabie) czy złożony (np. wielosylabowy).

Przykłady rymów w praktyce

Powiedz mi, żebym płakał, a ja będę płakał...

Podczas gdy ja mam oczy do zobaczenia;

A nie mając żadnego, mimo to zachowam

Serce do płaczu dla ciebie.

(Robert Herrick, To Anthea, który może mu rozkazać wszystko), rymowanka ABAB.

Warto też zwrócić uwagę na rym wewnętrzny — rymy występujące w środku wersów — oraz na aliterację (powtórzenie głosek na początku wyrazów). W poniższym fragmencie z "The Rime of the Ancient Mariner" Samuela Taylora Coleridge'a widoczne są zarówno rymy wewnętrzne, jak i aliteracja:

Wiał wiatr, leciała biała pianka,

Bruzda była wolna;

Byliśmy pierwszymi, którzy kiedykolwiek pękli

Do tego cichego morza.

Mniej typowe schematy — przykłady historyczne

Niektóre schematy są powszechne, inne rzadkie lub charakterystyczne dla konkretnego poety. Schemat AABBCC jest prosty i szeroko stosowany. Natomiast układ ABCCBA, użyty przez Roberta Browninga w spotkaniu w nocy, jest znacznie mniej popularny. Przykład (tłumaczenie):

Szare morze i długi czarny ląd;

I żółte półksiężyce duże i niskie;

I zaskakujące małe fale, które skaczą

W ognistych dzwoneczkach od snu,

Jak zdobędę zatoczkę z pchającym dziobem,

I ugasić jego prędkość w piasku błotnistym.

Schematy w strofie pięciowersowej i innych

Strofy pięciowersowe oferują wiele możliwości. Przy użyciu dwóch różnych rymów istnieje dziesięć możliwych schematów: AAABB, AABAB, AABBA, ABBAA, ABABA, ABAAB, AABBB, ABABB, ABBAB, ABBBA. Oczywiście możliwy jest też całkowicie jednorodny rym AAAAA.

W niektórych utworach kolejne rymy mogą bazować na tej samej samogłosce (silna asonacja). Przykładem jest strofa z Adone Giambattisty Marino, zapisana według schematu ABABABCC (ottava rima), w której wszystkie rymy opierają się na samogłosce [i]. Ten typ pełnej asonansu jest częstszy w języku włoskim niż w wielu innych językach:

Kiedy młody Alcide dotarł do tej przełęczy,

To prowadzi do naszego życia,

Wątpliwe i zawieszone między dwoma prowadnicami

"una via, che" due strade era partita.

Facile e piana la sinistra ei video,

Rozkoszy i rozkoszy wszystkich kwitnących;

l'altra vestìa l'ispide balze alpine

twardych kamieni i kolców kłujących.

Schematy charakterystyczne dla form i epok

Poeta, okres literacki lub gatunek poezji często preferuje określone schematy rymów. Przykłady:

  • Sonety mogą mieć różne schematy: włoskie (np. ABBA ABBA CDC DCD lub ABBA ABBA CDE CDE), francuskie (ABBA ABBA CD CDCD EE), spenserskie (ABAB BCBC CDCD EE) lub shakesperyjskie (ABAB CDCD EFEF GG) — zobacz Sonety;
  • Robert Burns często stosował schemat AAABAB;
  • Rym królewski (ABABBCC) był popularny w średniowiecznej poezji angielskiej;
  • Ottava rima (ABABABCC) jest typowa dla poematów epickich w tradycji romańskiej;
  • wiele klasycznych epopei włoskich, hiszpańskich czy portugalskich opiera się na schemacie ABABABCC.

Różne rodzaje rymów i pokrewne techniki

Poza samym schematem warto rozróżnić rodzaje rymów:

  • Rym dokładny — końcówki brzmią identycznie (np. "morze" / "porze"),
  • Rym niedokładny (przybliżony, slant rhyme) — podobieństwo brzmieniowe częściowe (np. "czas" / "głos"),
  • Rym oczny — rymy wyglądające na rymujące się w zapisie, ale różniące się w wymowie (często w angielskim),
  • Pararym — powtarzanie tych samych spółgłosek przy zmianie samogłoski (np. "kot" / "kat"),
  • Rymy złożone — rymy wielosylabowe (często stosowane w rymach żeńskich).
Ponadto techniki takie jak aliteracja, asonans (powtórzenie samogłosek) czy rymy wewnętrzne wzbogacają brzmienie utworu i mogą współgrać ze schematem końcowym.

Jak analizować i tworzyć schematy rymów — praktyczne wskazówki

  • najpierw odczytaj wszystkie końcówki wersów i zapisz je w kolejności literami,
  • zwróć uwagę na długość i akcent sylab — w niektórych językach rozróżnienie rymu męskiego i żeńskiego jest istotne,
  • przy tworzeniu rymów wybierz czy chcesz rymy dokładne, przybliżone, czy raczej opierać się na asonansie,
  • rozważ, jak schemat wpływa na tempo i dramaturgię strof — zamknięte pary rymów (np. AABB) mogą nadawać utworowi spokój, podczas gdy naprzemienne (ABAB) wprowadzają dynamikę,
  • analizując cudze utwory, sprawdź też, czy poeta stosuje powtórzenia, refreny lub wariacje schematu między strofami.

Schemat rymu to jeden z podstawowych środków organizujących brzmienie wiersza — poznanie i praktyka tworzenia różnych układów rymów pozwala lepiej rozumieć strukturę utworów i świadomie kształtować ich muzykę.