Radiografia (RTG): definicja, zasada działania i zastosowania

Radiografia (RTG): definicja, zasada działania i zastosowania — dowiedz się, jak działa promieniowanie rentgenowskie, co pokazuje i gdzie znajduje zastosowanie w medycynie i przemyśle.

Radiografia to nazwa określająca wykorzystanie promieniowania rentgenowskiego w celu zobaczenia, co dzieje się z częściami ciała. Jest to technika obrazowania, która wykorzystuje promieniowanie elektromagnetyczne inne niż światło, zazwyczaj promieniowanie rentgenowskie. Dzięki różnym stopniom pochłaniania promieniowania przez tkanki powstaje kontrast obrazu, który pozwala rozróżnić struktury o różnej gęstości.

Aby stworzyć obraz, wiązka promieniowania rentgenowskiego jest wytwarzana przez aparat rentgenowski i rzutowana w kierunku obiektu. Obiekt pochłania pewną ilość promieniowania rentgenowskiego, która zależy od jego gęstości i składu. Promienie rentgenowskie przechodzące przez obiekt są rejestrowane za obiektem przez detektor (klisza fotograficzna lub detektor cyfrowy). Detektor daje nałożoną dwuwymiarową reprezentację wewnętrznych struktur obiektu.

Zasada działania

Promieniowanie rentgenowskie przechodząc przez ciało ulega osłabieniu w zależności od grubości i składu tkanek. Tkanki gęste (np. kości) pochłaniają więcej promieniowania i na obrazie wykazują się więksą jasnością (białe obszary), natomiast powietrze i płyny pochłaniają mniej — są ciemniejsze. Efekt ten umożliwia zobrazowanie złamań kości, zmian w płucach, obecności ciał obcych i wielu innych patologii.

Rodzaje badań i sprzęt

• Tradycyjna radiografia: rejestracja obrazu na kliszy fotograficznej.
• Radiografia cyfrowa: detektory cyfrowe (flat-panel, CCD) lub płyty fosforowe (systemy CR) umożliwiają szybsze uzyskanie i przetwarzanie obrazów oraz mniejsze dawki promieniowania w porównaniu do kliszy.
• Fluoroskopia: obrazowanie dynamiczne w czasie rzeczywistym (np. przy badaniach przewodu pokarmowego, cewnikowania), często z użyciem kontrastu.
• Specjalistyczne techniki: badania stomatologiczne, mammografia (do obrazowania piersi) — chociaż mammografia jest technicznie odmianą radiografii, stosuje specyficzne parametry ekspozycji i sprzęt.

Interpretacja obrazu

Na obrazie radiograficznym oceniamy m.in.:

• położenie i ciągłość kości (złamania, przemieszczenia),
• zmiany w obrębie płuc (nacieczenia, płyn w jamie opłucnej, zmiany rozstrzeniowe),
• obecność ciał obcych, kamieni, patologicznych ubytków,
• kształt i położenie narządów (w badaniach kontrastowych).

Interpretacja wymaga uwzględnienia projektu badania (projekcja), ekspozycji i anatomii; często konieczne są zdjęcia w kilku projekcjach (np. AP i boczne) lub badania uzupełniające (USG, TK, MR).

Zastosowania

• Medycyna: diagnostyka złamań, ocena płuc (np. zapalenie płuc, gruźlica), badania stomatologiczne, kontrola po zabiegach chirurgicznych, diagnostyka zmian kostnych i narządowych.
• Ratownictwo i opieka doraźna: szybka ocena urazów.
• Przemysł: kontrola nieniszcząca (spawów, elementów metalowych), lokalizacja wad materiałowych.
• Bezpieczeństwo i archeologia: wykrywanie obiektów krytych, dokumentowanie struktur zabytkowych.

Kontrastowe środki pomocnicze

Czasem stosuje się środki kontrastowe (np. jodowe, barytowe), które zwiększają widoczność przewodów, naczyń lub jam narządowych. Kontrast może być podawany doustnie, doodbytniczo lub dożylnie w zależności od celu badania.

Bezpieczeństwo i dawka promieniowania

Radiografia wykorzystuje jonizujące promieniowanie, dlatego bezpieczeństwo jest istotne. Zasada ALARA (as low as reasonably achievable) nakazuje stosować jak najmniejszą dawkę niezbędną do uzyskania diagnostycznego obrazu. Ochrona obejmuje:

• stosowanie osłon ołowianych (fartuchy, kołnierze),
• minimalizowanie liczby i rozmiaru pól ekspozycji,
• wykorzystanie technik cyfrowych, które często pozwalają zmniejszyć dawkę,
• unikać badań RTG u kobiet w ciąży, jeżeli nie są one niezbędne; w razie konieczności stosuje się szczególne środki ochronne.

Dawki przy standardowych badaniach są zazwyczaj niskie (dla orientacji: zdjęcie klatki piersiowej rzędu dziesiątych części do kilku setnych mili siwertów, natomiast badania jamy brzusznej i kręgosłupa mogą wiązać się z wyższymi dawkami). Dokładna wartość zależy od techniki, aparatu i badanego obszaru.

Przygotowanie pacjenta i przeciwwskazania

• W większości prostych zdjęć nie jest wymagane specjalne przygotowanie; może być konieczne zdjęcie biżuterii i odzieży zasłaniającej obraz.
• Przy badaniach kontrastowych pacjent może otrzymać instrukcje dotyczące głodzenia lub przyjmowania środków przeczyszczających.
• Przeciwwskazaniem względnym jest ciąża — przed wykonaniem badania należy poinformować personel o możliwości ciąży.

Zalety i ograniczenia

• Zalety: szybkie, szeroko dostępne, relatywnie niedrogie, skuteczne w diagnostyce złamań i wielu zmian płucnych.
• Ograniczenia: obraz dwuwymiarowy (nakładanie się struktur), mniejsza czułość w wykrywaniu niektórych zmian miękkotkankowych; w razie potrzeby stosuje się bardziej zaawansowane metody (TK, MR).

Radiografia pozostaje podstawową i niezbędną techniką diagnostyczną w medycynie i wielu dziedzinach przemysłu. Dzięki postępowi w detekcji cyfrowej i procedurach ochronnych jej zastosowanie jest coraz bezpieczniejsze i bardziej efektywne.

Szukaj według litery