Pastel (materiał malarski) — definicja, rodzaje i technika

Pastel — definicja, rodzaje i technika: odkryj skład, historię, efekty kolorystyczne oraz praktyczne techniki i porady dla artystów pracujących suchym pigmentem.

Pastel to kolor artystyczny w formie sztyftu. Wykonany jest z czystego sproszkowanego pigmentu i "spoiwa", które utrzymuje go razem. Pastele są używane przez artystów od czasów renesansu.

Pigmenty używane w pastelach są takie same jak te używane do produkcji wszystkich rodzajów kolorowej sztuki. Efekt pasteli jest bliższy naturalnym suchym pigmentom niż jakiemukolwiek innemu procesowi. Kreda może być dodana do pasteli, aby stonować bardziej żywe kolory.

Dzieło sztuki wykonane przy użyciu pasteli nazywane jest pastelą, rysunkiem pastelowym lub obrazem pastelowym. Jako przymiotnik słowo "pastelowy" oznacza blady kolor.

Rodzaje pasteli

• Pastele suche (miękkie) – bardzo bogate w pigmenty, zawierają niewiele spoiwa; dają aksamitne, matowe krycie i łatwo się blendują. Są idealne do mocnych, nasyconych tonów i warstwowania barw.
• Pastele twarde – zawierają więcej spoiwa (np. glinę), przez co są twardsze i umożliwiają rysunkowe, precyzyjne kreski; często stosowane do szczegółów i podrysów.
• Kredowe i sanguina – jednobarwne, ziemiste tony (sanguina, sépia, bistre), używane do szkiców i portretów; zawierają dodatek kredy lub pigmentów ziemnych.
• Pastele olejne – wykonane na bazie wosku i oleju (lub oleju roślinnego), nie pylą, dają gładkie, kremowe krycie i pozwalają na technikę podobną do malarstwa olejnego (można mieszać kolory "na papierze"). Nie są tym samym co suche pastele pod względem efektu powierzchni.
• Pastele w kredkach (pencils) – twardsze, o mniejszej średnicy, ułatwiają pracę przy detalach i rysunkach z precyzją.
• PanPastel i proszkowe pasteli – bardzo drobnoziarniste, sprzedawane w płaskich krążkach; aplikuje się je gąbkami lub pędzlami, dają bardzo jednorodne krycie i efekt farby w proszku.

Materiały i podłoża

Wybór podłoża ma duże znaczenie, ponieważ pastel "trzyma się" dzięki tzw. zębatości (tooth) papieru. Do najczęściej stosowanych należą:

• specjalne papiery pastelowe (np. Canson, Pastelmat) o wyraźnej fakturze,
• papier o dużej gramaturze i ziarnistej strukturze (np. papiery włosowe, żu-żu),
• karton barwiony w masie – do pracy na tonowanym tle,
• płótno lub deska przygotowane specjalną gruntem do pasteli (pastel ground),
• w niektórych technikach używa się papieru powlekanego lub pergaminu.

Przygotowanie podłoża (np. gesso, grunt akrylowy) może poprawić przyczepność pasteli i wpłynąć na tonalność pracy.

Technika pracy

Pastele dają wiele możliwości wyrazu — od delikatnych przejść tonalnych po mocne impasty. Najważniejsze techniki to:

• Warstwowanie – nakładanie kolejnych, przeźroczystych warstw suchego pigmentu w celu uzyskania głębi koloru;
• Blendowanie – rozcieranie palcami, stumpfami (tortillon), gąbkami lub pędzlami w celu wygładzenia przejść;
• Rysunek kreską – szczególnie przy użyciu pasteli twardych i kredek / ołówków pastelowych;
• Skrobanie i podkreślanie – użycie gumki chlebowej (kneaded eraser) do wyciągania świateł i precyzyjnego kształtowania;
• Suchy impast – nakładanie grubych warstw suchych pasteli dla silnej faktury (wymaga odpowiedniego podłoża i utrwalenia);
• Techniki mieszane – łączenie pasteli z węglem, ołówkiem, farbami akrylowymi czy akwarelami jako podmalówką.

W pastelu kolory miesza się głównie przez nakładanie warstw, a nie przez fizyczne mieszanie pigmentów na palecie.

Utrwalanie i konserwacja

Pastel jest materiałem delikatnym — pigment leży luźno na powierzchni i łatwo ulega ścieraniu. Najważniejsze zasady konserwacji:

• Utrwalacze – dostępne są spraye utrwalające ("fixative") w postaci drobnej mgiełki; stosować oszczędnie i najlepiej najpierw testować na próbce, ponieważ niektóre utrwalacze mogą zmienić nasycenie i matowość kolorów;
• Oprawa pod szkłem – najbardziej skuteczna metoda ochrony gotowego dzieła; konieczne jest zastosowanie passe-partout (mat) by wklejona praca nie dotykała bezpośrednio szkła;
• Warunki przechowywania – stabilna wilgotność i temperatura, unikanie bezpośredniego światła słonecznego, przechowywanie w pionie lub spłaszczone z oddzielającymi pergaminami;
• Transport – zabezpieczyć przed ścieraniem i uderzeniami; najlepiej pakować w twarde opakowanie z matami separującymi.

Bezpieczeństwo

Pigmenty w pastelach bywają toksyczne (np. zawierające ołów, kadm, kobalt). Zasady BHP:

• nie jeść i nie pić podczas pracy,
• unikać wdychania pyłu – pracować przy dobrej wentylacji lub używać maski przy szlifowaniu i czyszczeniu,
• myć ręce po pracy, używać rękawic przy pracy z toksycznymi pigmentami,
• utrzymywać porządek i nie rozpraszać kurzu pasteli po powierzchniach kuchennych lub jedzeniowych.

Krótka historia i znani twórcy

Choć sproszkowane pigmenty używane były od starożytności, pastel jako technika i forma sztyftu rozwinęła się w znaczącym stopniu dopiero w XVII–XVIII wieku. W XVIII wieku pastel zyskał popularność w portrecie dzięki artystom takim jak Rosalba Carriera i Maurice Quentin de La Tour. W XIX wieku i na początku XX wieku technikę pastelu wykorzystywali m.in. Jean-Baptiste-Siméon Chardin, Edgar Degas, Mary Cassatt oraz Odilon Redon.

Praktyczne wskazówki dla początkujących

• zacznij od zestawu kilku podstawowych kolorów i papieru o średniej ziarnistości,
• najpierw rób szkice i podmalówki, potem dodawaj warstwy koloru,
• eksperymentuj z narzędziami do blendowania (palec, stumf, gąbka) i z różnymi papierami,
• testuj utrwalacz na odrębnej próbce, zanim zastosujesz go na finalnej pracy.

Pastele to wszechstronny i ekspresyjny materiał malarski, pozwalający uzyskać zarówno delikatne przejścia tonalne, jak i intensywne, fakturalne powierzchnie. Dzięki różnorodności rodzajów i technik mogą być stosowane w szkicu, studiowaniu koloru oraz w pełnoprawnych obrazach.

Szukaj według litery