Izba Gmin Kanady (fr. Chambre des communes) jest jedną z trzech konstytucyjnych części Parlamentu Kanady. Obok Izby Gmin występuje suweren (na szczeblu federalnym reprezentowany przez Gubernatora Generalnego) oraz Senat. Izba Gmin pełni zasadniczą rolę w tworzeniu prawa i kontroli rządu.

Skład i wybory

Izba Gmin jest ciałem wybieranym i liczy obecnie 338 członków, nazywanych posłami do Parlamentu (MPs). Najważniejsze fakty dotyczące składu i wyborów:

  • Mandat posła przypada na określony okręg wyborczy, zwykle nazywany riding.
  • Posłowie są wybierani w wyborach federalnych; kadencja liczy do czterech lat, choć wybory mogą być rozpisane wcześniej.
  • W praktyce wybory federalne w Kanadzie odbywają się w większości w systemie większościowym (first-past-the-post).

Funkcje i uprawnienia

Do głównych zadań Izby Gmin należą:

  • uchwalanie ustaw federalnych,
  • kontrola i nadzór nad rządem (w tym możliwość wyrażenia wotum nieufności),
  • ustalanie budżetu i uchwalanie wydatków publicznych,
  • reprezentowanie wyborców i badanie spraw publicznych poprzez prace komisji parlamentarnych.

Rząd federalny jest odpowiedzialny przed Izbą Gmin; premier pozostaje na stanowisku tak długo, jak ma poparcie niższej izby parlamentu.

Proces legislacyjny i relacje z Senatem

Projekty ustaw muszą zostać przyjęte przez obie izby parlamentu — Izbę Gmin i Senat — oraz otrzymać sankcję królewską, aby stać się prawem. W praktyce:

  • Izba Gmin inicjuje większość projektów ustaw i ma decydujący wpływ na politykę rządu.
  • Senat pełni funkcję rewizyjną; choć ma formalne prawo do odrzucania ustaw, rzadko z niego korzysta.

Historia i status konstytucyjny

Izba Gmin została powołana w 1867 roku w wyniku uchwalenia Brytyjskiej Ustawy o Ameryce Północnej (British North America Act), która stworzyła Dominium Kanady. Instytucja ta była wzorowana na Brytyjskiej Izbie Gmin, ale ukształtowana została w odmiennych realiach federalnych i kanadyjskich.

Do 1982 roku tylko parlament Wielkiej Brytanii mógł zmienić tę ustawę; proces jej „przeniesienia” do pełnej kontroli Kanady i nadania jej rangi krajowej konstytucji został zakończony w 1982 roku przez tzw. patriację konstytucji. Obecnie dokumenty tworzące ramy konstytucyjne często określa się łącznie jako Ustawa konstytucyjna.

Siedziba

Posiedzenia Izby Gmin odbywają się w centralnym bloku kompleksu budynków parlamentarnych na Wzgórzu Parlamentarnym w Ottawie w Ontario.

Komisje i prace szczegółowe

Dużą część prac legislacyjnych i śledczych prowadzą specjalistyczne komisje Izby Gmin. Komisje pozwalają na szczegółowe badanie projektów ustaw, kontrolę wydatków i dochodzeń w sprawach publicznych oraz przeprowadzanie wysłuchań ekspertów i interesariuszy.

Podział kompetencji w systemie federalnym

W kanadyjskim systemie federalnym uprawnienia ustawodawcze są podzielone między rząd federalny a rządy prowincji. Oznacza to, że Izba Gmin ma pełne kompetencje w wielu obszarach o zasięgu ogólnokrajowym, lecz ustawodawstwo w innych sprawach leży wyłącznie w gestii prowincji.

Wybrane informacje praktyczne

  • Liczba posłów: 338.
  • Główna siedziba: Wzgórze Parlamentarne, Ottawa, Ontario.
  • Rola: inicjowanie ustaw, kontrola rządu, uchwalanie budżetu.