Wielki pożar Londynu miał miejsce w centralnym Londynie w 1666 roku i trwał trzy dni — od 2 do 5 września. Ogień wybuchł w nocy i przy silnym wietrze bardzo szybko objął dużą część zabudowy z drewnianych, ciasno stojących domów oraz warsztatów.

W wyniku pożaru zniszczone zostały setki ulic i budynków; około 13 200 domów, 87 parafialnych kościołów, wiele hal cechowych oraz katedra św. Pawła. Pożar pozostawił bez dachu nad głową około 70 000 z 80 000 mieszkańców miasta. Nie wiadomo dokładnie, ile osób zginęło — tylko niewiele zgonów jest pewnych, ale dla wielu z ofiar nie było żadnych zapisów; część ciał mogła zostać skremowana przez ogień, nie pozostawiając rozpoznawalnych szczątków.

Przyczyny i początek

Pożar zaczął się w piekarni Thomasa Farrinera (Farynora) przy Pudding Lane. Ogień rozgorzał tuż po północy w niedzielę 2 września 1666 r. Warunki sprzyjały szybkiemu rozprzestrzenianiu się — drewno jako główny budulec, wąskie ulice, susza po gorącym lecie i silny wiatr powodowały, że płomienie błyskawicznie przenosiły się z dachu na dach.

Przebieg pożaru i działania gaśnicze

W tamtych czasach strażacy i władzom miejskim najczęściej udawało się zatrzymać pożary, robiąc przełomy — czyli wysadzając lub paląc kontrolowane pasy budynków, żeby stworzyć przerwę w paliwie dla ognia. W przypadku Wielkiego Pożaru działania te nie zostały podjęte wystarczająco szybko. Lord Mayor Sir Thomas Bloodworth w pierwszych godzinach był niezdecydowany co do konieczności rozbiórki budynków; zanim zdecydowano się na bardziej zdecydowane kroki, pożar zdążył się rozwinąć. Ostatecznie strażnik Tower z Londynu użył prochu strzelniczego do wykonania przełomów, co pomogło powstrzymać rozprzestrzenianie się ognia na wschód.

Wielu współczesnych obserwatorów, zapisywanych m.in. w pamiętnikach Samuela Pepysa i Johna Evelyn, opisywało panikę, chaotyczną ewakuację mieszkańców oraz dramatyczne sceny ratowania dobytku i zwierząt. W poniedziałek ogień przesunął się na północ i objął centralne dzielnice miasta.

Plotki, zniszczenia i cele zagrożone ogniem

W obliczu katastrofy pojawiły się podejrzenia, że ogień podpaliła cudzoziemcy — niektórzy oskarżali Francuzów i Holendrów, zważywszy na trwające wówczas wojny angielsko-holenderskie. W czwartek pożar objął już znaczną część miasta, doszczętnie niszcząc katedrę św. Pawła i przekraczając Tamizę, zagrażając także żegludze rzeczna i magazynom flotę rzeczną. Było bardzo blisko spalenia dworu Karola II w Whitehall, a obawy obejmowały nawet możliwość zajęcia przez ogień okolic arystokratycznej dzielnicy Westminster (dzisiejszy West End) oraz rozległych slumsów.

Skutki społeczne i gospodarcze

Katastrofa miała daleko idące następstwa: zniszczenie domów i miejsc pracy, zakłócenie handlu i transportu oraz ogromne koszty odbudowy. Problemy społeczne i gospodarcze były znaczne — wielu mieszkańców musiało znaleźć schronienie poza miastem, a kwestia pomocy i odbudowy była paląca. Król Karol II osobiście zachęcał ludzi do opuszczenia miasta i osiedlania się gdzie indziej, obawiając się możliwych niepokojów i buntów wśród uchodźców pozbawionych majątku.

W praktyce Londyn został odbudowany zasadniczo w tej samej sieci ulic, co przed pożarem. Jednak wprowadzono nowe przepisy budowlane, promujące użycie cegły i kamienia zamiast drewna, szersze ulice i lepsze zabezpieczenia przeciwpożarowe. Architekt Sir Christopher Wren odegrał kluczową rolę w odbudowie miasta, w tym zaprojektowaniu nowej katedry św. Pawła. Pożar przyczynił się także pośrednio do rozwoju ubezpieczeń majątkowych i usług związanych z odbudową.

Liczba ofiar i związki z epidemią

Dokładna liczba ofiar śmiertelnych pozostaje przedmiotem dyskusji — oficjalne rejestry potwierdzają tylko nieliczne zgonów, a brak pełnych zapisów sprawia, że całkowita liczba zabitych przez ogień nie jest znana. Mówi się też, że wielki pożar mógł przyczynić się do ograniczenia rozprzestrzeniania się Wielkiej Plagi, która dotknęła Londyn w 1665 roku i zabiła znaczny procent mieszkańców — ogień mógł spalić wiele ognisk zarazy, choć związek ten nie jest w pełni udowodniony i pozostaje w części hipotezą.

Znaczenie historyczne

  • Wielki Pożar Londynu był punktem zwrotnym w historii miasta — zmienił jego architekturę i sposób zarządzania przestrzenią miejską.
  • Przyczynił się do rozwoju nowych przepisów budowlanych, systemów przeciwpożarowych i usług ubezpieczeniowych.
  • Stał się też tematem licznych relacji i dzieł literackich — pamiętniki, obrazy i kroniki z epoki dają bogaty materiał źródłowy dla badaczy.

Współcześnie Wielki Pożar Londynu jest pamiętany zarówno jako tragedia ludzka i materialna, jak i katalizator zmian prowadzących do bezpieczniejszego, bardziej uporządkowanego miasta.