Frottola (liczba mnoga: frottole) była najpopularniejszym rodzajem pieśni świeckiej (niereligijnej) we Włoszech pod koniec XV i na początku XVI wieku. Była to forma lekkiej, często rozrywkowej muzyki wokalnej wykonywanej zarówno w dworach i salonach arystokracji, jak i w kręgach amatorskich; teksty zwykle były po włosku (w języku potocznym), poruszały tematy miłosne, pastoralne, satyryczne lub humorystyczne.

Charakter muzyczny i forma

Frottole były dość proste i zabawne. Często były śpiewane przez małe grupy śpiewaków. Nie były kontrapunktyczne, ale miały melodię w górnej części, podczas gdy inni śpiewacy śpiewali akordy, aby akompaniować melodii. Czasami mogły być śpiewane przez głos solowy z akompaniamentem lutni. Typowe wykonanie obejmowało trzy lub cztery głosy o teksturze homofonicznej — górna partia (cantus) niosła główną melodię, a niższe głosy tworzyły harmoniczne podparcie.

Forma utworu była zazwyczaj ustalona i łatwa do zapamiętania — tradycyjnie wyróżnia się części określane jako ripresa (refren), piedi (zwrotki) i volta (zakończenie/obrócenie). Tekst był zwykle ustawiony sylabicznie (jedna nuta na jedną sylabę), z regularnym schematem rymów i metrum, co czyniło frottole przystępnymi i często tanecznymi.

Treść i wykonanie

W tekstach frottole dominowały tematy miłosne (zarówno patetyczne, jak i żartobliwe), opisy przyrody, życie dworskie i drobna satyra obyczajowa. Były przeznaczone na rozrywkę: śpiewano je podczas biesiad, spotkań towarzyskich i w domowych salonach. Instrumentarium towarzyszące obejmowało przede wszystkim lutnię, ale stosowano też instrumenty smyczkowe lub klawesyn — często akompaniament miał charakter akordowy, nie zaś polifoniczny.

Kompozytorzy i źródła drukowane

Najsłynniejszym kompozytorem frottole był Bartolomeo Tromboncino, obok innych znaczących twórców tego gatunku, jak Marchetto Cara. Wielki kompozytor Josquin również komponował krótsze, lekkie utwory zbliżone do frottole, choć w katalogach jego twórczości nie zawsze są one tak nazywane. Znany jest na przykład utwór El Grillo (Świerszcz), w którym śpiewacy starają się brzmieć jak cykanie świerszcza w trawie — jest to przykład dowcipnego, naśladowczego stylu, charakterystycznego dla lżejszej repertuaru świeckiego.

Rozwój i rozpowszechnienie frottole wspierał druk nutowy; ważną rolę odegrali wydawcy, zwłaszcza Ottaviano Petrucci w Wenecji, którzy publikowali zbiory frottole i dzięki temu utwory te docierały szerzej poza granice poszczególnych dworów. Dzięki drukowi repertuar frottole zachował się w relatywnie dużych zbiorach, co ułatwia współczesne badania i wykonania.

Przemiana w madrygał

Około roku 1530 frottola przekształciła się w madrygał. Przejście to polegało na stopniowym wzbogacaniu ekspresji muzycznej i dramaturgii tekstu: madrygał rozwijał bardziej złożoną polifonię, większą dbałość o wyrazowość słowa i środki retoryczne muzyki, podczas gdy frottole pozostawały prostszymi formami rozrywkowymi. Mimo to frottola odegrała istotną rolę jako ogniwo przejściowe w historii włoskiej muzyki świeckiej XV–XVI wieku.

Znaczenie historyczne: frottola to przykład popularyzacji muzyki świeckiej w języku narodowym i upowszechnienia wykonywania muzyki poza obszarem liturgicznym; jej prostota i drukowane zbiory przyczyniły się do rozwoju amatorskiego muzykowania i wykształcenia bardziej złożonych form późnego renesansu.