Dializa — co to jest, jak działa i kiedy jest potrzebna
Dializa — co to jest, jak działa i kiedy jest potrzebna. Praktyczny przewodnik o metodach, korzyściach, ryzyku i życiu z niewydolnością nerek.
Dializa polega na zastosowaniu maszyny do zastąpienia nerki po jej niewydolności. Słowo dializa pochodzi od greckiego słowa dialusis, dia oznacza przez, a lusis oznacza rozluźnianie.
Dializa może być stosowana u osób, które zachorowały i utraciły funkcję nerek na krótki czas lub u osób, które nie mają już sprawnych nerek. Zadaniem nerek jest utrzymywanie równowagi wody i minerałów w organizmie. Minerały te obejmują sód, potas, chlorek, wapń, fosfor, magnez i siarczany. Nerki usuwają również jony wodorowe z krwi. Dializa jest w stanie usunąć te odpady z organizmu i pomóc w utrzymaniu równowagi minerałów.
Jednakże nerki są również częścią układu endokrynnego i wytwarzają erytropoetynę i kalcytriol. Urządzenia do dializy nie są w stanie zastąpić tej części funkcji nerek.
Rodzaje dializy
- Hemodializa – krew pacjenta przepływa przez dializator (sztuczną nerkę) poza organizmem. Tam przez błonę półprzepuszczalną zachodzi wymiana substancji między krwią a płynem dializacyjnym (dializatem). Hemodializa usuwa toksyny, nadmiar płynów i przywraca równowagę elektrolitową.
- Dializa otrzewnowa – płyn dializacyjny wprowadzany jest do jamy otrzewnej, gdzie błona otrzewna pełni rolę naturalnego filtra. Po pewnym czasie płyn z produktami przemiany materii jest usuwany z brzucha. Istnieją warianty: ciągła ambulatoryjna dializa otrzewnowa (CAPD) oraz automatyczna (APD), wykonywana za pomocą urządzenia w nocy.
- Ciągłe terapie zastępcze nerki (CRRT) – stosowane głównie u ciężko chorych pacjentów na oddziałach intensywnej terapii; są delikatniejsze hemodynamicznie i prowadzone w sposób ciągły.
Kiedy dializa jest potrzebna?
Dializa konieczna jest wtedy, gdy nerki nie są już w stanie zapewnić wystarczającej filtracji krwi i utrzymania równowagi wewnętrznej organizmu. Typowe wskazania to m.in.:
- ostra niewydolność nerek z narastającymi objawami (wymioty, senność, zaburzenia świadomości) — gdy toksyny (m.in. mocznik) osiągają niebezpieczne stężenia;
- oporne obrzęki i przewodnienie niewrażliwe na leczenie diuretykami;
- ciężka hiperkaliemia (wysokie stężenie potasu) z ryzykiem zaburzeń rytmu serca;
- ciężka kwasica metaboliczna niewyrównana innymi metodami;
- zapalenie osierdzia mocznicowe lub zaburzenia neurologiczne związane z mocznicą (encefalopatia).
Jak działa hemodializa — krótki opis techniczny
W hemodializie potrzebny jest dostęp naczyniowy: najczęściej przetoka tętniczo-żylna (fistula), rzadziej przeszczep naczyniowy (graft) lub cewnik centralny. Krew pobierana jest z organizmu, pompowana przez dializator, gdzie przez membranę półprzepuszczalną dochodzi do:
- dyfuzji – przenikania drobnych cząsteczek (np. mocznika, potasu) w kierunku roztworu dializacyjnego,
- ultrafiltracji – usuwania nadmiaru wody dzięki różnicy ciśnień,
- dodatkowo możliwe jest wyrównywanie stężenia sodu i innych elektrolitów w zależności od składu dializatu.
Częstotliwość i przebieg leczenia
Dla pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek standardem jest hemodializa wykonywana zwykle 3 razy w tygodniu, każda sesja trwa najczęściej 3–5 godzin. Dializa otrzewnowa bywa wykonywana codziennie (w cyklach wymian płynu) lub nocą za pomocą automatu.
Co dializa nie zastępuje
Jak wspomniano wcześniej, dializa usuwa odpady i nadmiar płynów, ale nie odtworzy wszystkich funkcji nerek. Nie wytwarza ona endogennych hormonów takich jak erytropoetyna (która stymuluje produkcję krwinek czerwonych) ani aktywnej formy witaminy D (kalcytriolu). Dlatego pacjentom dializowanym często podaje się:
- erytropoetynę (EPO) lub jej analogi w celu leczenia niedokrwistości,
- aktywne formy witaminy D (np. kalcytriol) oraz leki wiążące fosfor, aby kontrolować zaburzenia gospodarki wapniowo‑fosforanowej,
- inne leki korygujące elektrolity, anemię i niedobory odżywcze.
Najczęstsze powikłania i problemy
- spadki ciśnienia tętniczego podczas zabiegu (hipotonia dializacyjna);
- skurcze mięśni, nudności, bóle głowy;
- infekcje związane z dostępem naczyniowym lub zapalenie otrzewnej przy dializie otrzewnowej;
- zakrzepy w przetokach lub cewnikach, krwawienia;
- dialysis disequilibrium syndrome — rzadkie zaburzenia neurologiczne przy szybkim wyrównywaniu stężeń substancji we krwi.
Życie na dializie i alternatywy
Dializa znacząco przedłuża życie, ale wymaga dostosowania stylu życia: kontrola płynów i diety (ograniczenie sodu, potasu, płynów), regularne wizyty w ośrodku, opieka nad dostępem naczyniowym. Dla wielu pacjentów najlepszą opcją jest przeszczep nerki, który może przywrócić większość funkcji narządu i poprawić jakość życia. Decyzję o rozpoczęciu dializ i wyborze metody podejmuje zespół medyczny razem z pacjentem, uwzględniając stan kliniczny, współistniejące choroby i preferencje pacjenta.
W razie podejrzenia niewydolności nerek lub pytań dotyczących dializy warto skonsultować się z lekarzem nefrologiem, który oceni wskazania, doradzi odpowiednią metodę leczenia i omówi dalsze postępowanie.
Urządzenie do dializy
Jak działa dializa
Urządzenia do dializy działają w oparciu o dyfuzję i ultrafiltrację. Bardzo drobny materiał, zwany membraną, pozwala krwi i płynowi przepływać przez nią. W maszynie krew przepływa w jednym kierunku, a po drugiej stronie membrany specjalny płyn, dializat, przepływa w przeciwnym kierunku, proces ten znany jest jako osmoza. Dializat jest płynem zawierającym różne substancje chemiczne, takie jak potas i wapń. Lekarz decyduje, jaka mieszanina substancji chemicznych będzie potrzebna dla każdego pacjenta. Dializat zawiera wodorowęglan, aby obniżyć podwyższony poziom kwasu, który często występuje u tych pacjentów. Krew i dializat mieszają się ze sobą. Produkty odpadowe są usuwane z krwi i wychwytywane przez delikatną membranę.
Dialyser
Dializator jest częścią urządzenia do dializy. Dializator filtruje krew podobnie jak nerka. Jest on wykonany z przezroczystego, wydrążonego cylindra z dwoma wlotami i dwoma wylotami. Jeden wlot i wylot znajduje się w górnej części i na dole, które służą do wprowadzania i wyprowadzania krwi przed i po oczyszczeniu. Drugi wlot i wylot znajdują się obok, przez które płyn wspomagający wchodzi do dializatora.
Dializator posiada bardzo cienkie włókna celulozy. Włókna te działają jak membrana półprzepuszczalna (SPM). Jest ich około 10.000. Zanieczyszczenia takie jak mocznik, keratyna, przechodzą przez SPM. Komórki krwi nie mogą przejść, ponieważ są one większe od zanieczyszczeń. Cały proces oczyszczania jest wspomagany przez płyn zwany dializatem. Dializat jest przesyłany do dializatora przez pompę znajdującą się w maszynie dializacyjnej. Czysty płyn wpływa do środka, a nieczysty dializat wypływa na zewnątrz. Dializatory są również nazywane sztucznymi nerkami.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest dializa?
O: Dializa to zabieg medyczny, w którym urządzenie zastępuje funkcję nerki po jej uszkodzeniu.
P: Skąd pochodzi słowo "dializa"?
O: Słowo "dializa" pochodzi od greckiego słowa "dialusis", które oznacza "przez" i "lusis", które oznacza "rozluźnienie".
P: Kto może poddać się dializie?
O: Dializa może być stosowana u osób, które utraciły funkcję nerek na krótki czas lub u osób, które nie mają już sprawnych nerek.
P: Jaka jest funkcja nerek?
O: Nerki pełnią wiele funkcji, między innymi utrzymują równowagę wody i minerałów w organizmie oraz usuwają odpady z krwi. Produkują również erytropoetynę i kalcytriol.
P: Jakie są niektóre minerały, które nerki pomagają zbilansować w organizmie?
O: Niektóre z minerałów, które nerki pomagają zbilansować, to sód, potas, chlorek, wapń, fosfor, magnez i siarczany.
P: Czy dializa może zastąpić wszystkie funkcje nerek?
O: Nie, dializatory nie są w stanie zastąpić wszystkich funkcji nerek, w tym produkcji erytropoetyny i kalcytriolu.
P: Dlaczego dializa jest pomocna w utrzymaniu równowagi minerałów w organizmie?
O: Dializa jest pomocna w utrzymaniu równowagi minerałów w organizmie, ponieważ jest w stanie usunąć odpady z organizmu i pomóc w utrzymaniu równowagi minerałów.
Przeszukaj encyklopedię