Dario Fo (Sangiano, 3 marca 1926 – 13 października 2016) był włoskim dramaturgiem, aktorem teatralnym i kompozytorem. Przez dekady budował własny, rozpoznawalny język teatralny — ostry, prowokujący i bliski tradycjom ludowym. W 1997 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Kapituła wyróżniła go jako pisarza, który "naśladuje błaznów średniowiecza w biczowaniu władzy i podtrzymywaniu godności uciśnionych".

Twórczość i styl

Fo był twórcą teatralnym odwołującym się do tradycji Commedia dell'arte, misteriów średniowiecznych i ludowych fars oraz do praktyk ulicznego przebierania i jarmarcznych gawędziarzy. Jego sztuki często opierają się na improwizacji, wykorzystują technikę grammelot (udawany język/dialekt), groteskę i satyrę polityczną. W wielu przedstawieniach łączył elementy muzyki, pantomimy i piosenki, tworząc spektakle dynamiczne i intensywnie kontaktujące się z publicznością.

Współpraca z Francą Rame i działalność polityczna

Fo posiadał i prowadził zespół teatralny wraz z żoną, aktorką Francą Rame. Para od lat 60. współtworzyła repertuar pełen zaangażowanych politycznie tekstów, wystawianych zarówno w teatrach, jak i w przestrzeni publicznej. Wiele z jego sztuk krytykowało nadużycia władzy, hipokryzję instytucji i niesprawiedliwość społeczną, co wielokrotnie wywoływało spory, zakazy wystawiania i medialne ataki. Fo był też autorem piosenek, szkiców satyrycznych oraz librett.

Najważniejsze spektakle i tematy

Jego najbardziej znane dzieła to Mistero buffo oraz Przypadkowa śmierć anarchisty. Inne ważne tytuły to m.in. Non si paga! Non si paga! (w polskim przekładzie często jako Nie płacimy! Nie zapłacimy!) oraz liczne jednoaktówki i monologi poruszające tematy polityczne i społeczne.

  • Mistero buffo – zbiór monologów i rekonstrukcji ludowych misteriów, w którym Fo odwołuje się do języków ludowych i tradycji jarmarcznej, zestawiając sacrum z komicznym spojrzeniem na władzę i Kościół.
  • Przypadkowa śmierć anarchisty (La morte accidentale di un anarchico) – dramat satyryczny, zainspirowany kontrowersyjnymi okolicznościami śmierci anarchisty w czasie zatrzymania policyjnego; skierowany przeciwko nadużyciom władz i manipulacjom oficjalnych wersji wydarzeń.
  • Non si paga! Non si paga! – komedia polityczna o konfrontacji zwykłych ludzi z ekonomicznymi i społecznymi realiami, w duchu ludowej groteski.

Nagroda Nobla i recepcja

Nagroda Nobla w 1997 roku przyniosła Fo międzynarodowe uznanie i zwróciła uwagę na włoski teatr polityczny. Jego twórczość była tłumaczona i wystawiana na całym świecie; wpływała na rozwój teatru zaangażowanego i ruchów teatralnych krytykujących władzę. Jednocześnie jego ostre satyry i wyraziste poglądy wywoływały kontrowersje — Fo wielokrotnie był przedmiotem skarg, procesów i ataków ze strony konserwatywnych środowisk.

Dziedzictwo i śmierć

Dario Fo pozostawił po sobie bogaty dorobek dramatyczny i praktykę sceniczną, która do dziś inspiruje twórców teatru politycznego, społecznego i eksperymentalnego. Jego prace uczą łączenia tradycji z nowoczesnością oraz wykorzystywania teatru jako narzędzia krytyki społecznej. Fo zmarł 13 października 2016 r. w szpitalu w Mediolanie we Włoszech na poważną chorobę płuc, w wieku 90 lat.